لینکهای مرتبط                  

...........................................................

علل عقب ماندگی مسلمانان چیست؟

آیا روح بعد از مرگ ترقی می کند؟

عالم قیامت چگونه عالمی است و فلسفه جاودانگی آن چیست؟

آیا افراد در بهشت و جهنم، جاودانه اند؟

ضرورت تحقیق در باره دین؟

منشأ دین جویی انسان چیست؟

دینداری چه فائده ای برای انسان دارد؟

پرسش و پاسخ

سید محمد سجادی

پرسش

دین اسلام که بیش از چهارده قرن از عمر آن می­گذرد چگونه می­تواند پاسخ­گوی نیازمندی­های جامعه متحول و توسعه یافته امروزی باشد؟

توضیح: در گذشته پیچیده شدن روابط اجتماعی انسان، باعث ایجاد و پیدایش قوانین جدیدی گردید؛ به همین جهت پیامبران اولوالعزم و دارای شریعت [1] یکی پس از دیگری آمدند [2] و برنامه­های کامل­تری آوردند [3] و اکنون نیزگذشت زمان پیشرفت همه جانبه جامعه انسانی را درپی داشته، روابط اجتماعی مردم راپیچده کرده است؛ ازاین رو قوانین واحکام اسلامی نمی­تواند پاسخ­گوی نیاز های بشر در سیر تکاملی وی باشد.

پاسخ

پیدایش بخشی ازپدیده­های اجتماعی را که مقتضی وضع مقرارت جدیداست، نفی نمی­کنیم؛ ولی دین اسلام

به گونه­ای است که مسائل جدید وجدیدتر را تا پایان عمر بشر پاسخ می­گوید[4]؛ همان گونه که  مقتضای خاتم بودن،کامل بودن

وجهانی بودن آن، این است که به همۀ نیا زهای جامعۀ جهانی در هر زمان، مکان و شرایطی پاسخ صحیح و قانع کننده­ای بدهد.

توضیح : پرسش فوق بر این اساس استوار است که قوا نین به طور کلی و بدون استثنا، باید درپی توسعه و تحول اجتماعی تغییر یابند

؛ درحالی­که چنین پیش فرضی، غلط و پذیرفتنی نیست؛ زیرا هر قانونی ـ خواه منشأ خدایی داشته یا ساخته وپرداخته ی دست خود

بشر باشد ـ برخاسته از نیازهای جامعه و مردم آن است. نیازهای جامعه، خود به دو بخش کلان تقسیم می­شوند:

الف) نیازهای ثابت: سر چشمه این طیف از نیازها ؛ طبیعت جسم، روح و زندگی اجتماعی انسان است ؛ همان گونه که

طبیعت آب، آن است که ازدو مولکول هیدروژن و یک مولکول اکسیژن تشکیل یابد. بعضی از این نوع نیازها، عبارتند از: نیاز

به خوراک؛ پوشاک؛ مسکن؛همسر؛ علم؛ هنر و زیبایی؛ پرستش؛ عدالت؛ آزادی؛ مساوات؛ تعاون؛ معا شرت و... . این­گونه

 از نیازها که هیچ­گاه از وجود انسان جدا نمی شوند و تا انسان انسان است، این نیازمندی­ها همراه او، بلکه جزء طبیعت اوهستند؛

همان طورکه تا آب، آب است، متشکل از دو مولکول هیدروژن و یک مولکول اکسیژن است.

ب) نیازهای متغیر: این دسته از نیازهای انسان که منشأ آ ن نیازهای ثابتند، عبارت است از: نیازمندی به انواع ابزار وسائل

زندگی که در هر عصر، زمان و شرایطی، بازمان، مکان و شرایط دیگر فرق می­کند و پیوسته رو به توسه و تکامل بوده است. تغییر، تبدیل، تکامل، توسعه و تحول، مخصوص این سنخ از نیازهای زندگی بشر است؛ اما نیازهای ثابت که محرک او به سوی پیشرفت و مدنیت اند، هیچ زمانی تغییر نمی­کنند و همواره جدیدند و از بین نمی روند[5]  .

قوانین و مقرات دین اسلام که برای پاسخ­گویی به نیازهای جامعه بشری اند، طبعا به تبع نیازهای او به دو قسم ثابت  و متغیر تقسیم می شوند. آن بخش از قوانین اسلامی که کلی، دائمی و تغییر ناپذیراست، از نوع قوانین حاکم بر طبیعت جهان آفرینش و برخاسته از عمق نیازهای اولی و واقعی انسان می­باشد؛ همان گونه که اصل چنین نیازهایی قابل تغییر و توسعه در این قبیل قوانین معنایی ندارد[6].

راز نهفته دوام، تغییر ناپذیری و در عین حال پاسخ­گویی قوانین ثابت آن است که برخاسته از نیازهای واقعی وی می­باشند و محور وضع آن­ها، حقیقت و روح زندگی انسان است؛ مثلاًَ رعایت و برپاداری عدالت[7] و نشر آزادی- به معنای صحیح و قرآنی آن- [8] از جمله قوانین ثابت و تغییر ناپذیر دین اسلام است. آیا می­توان گفت: گذشت زمان و توسعه مدنی و فرهنگی جامعه، اقتضای تغییر قوانین و کلَیات مربوط به عدالت، آزادی، مساوات و برابری و کمک به دیگران، امانتداری و... رادارد. این­گونه قوانین درگذشته پاسخ­گوی انسان بوده؛ اما امروزکه عصر اتم و فضا رسیده، دیگرجایی برای ماندن این­گونه از مفاهیم وقوانین اسلامی وجود ندارد. اگر تا آستانه انقلاب علمی و فرهنگی عدالت باید رعایت می­شد، ازاین به بعد ظلم به دیگران پسندیده است؟ مسلماً پاسخ منفی است. عدالت، آزادی، حقوق بشر اسلامی ، احسان به د یگران، دعوت به فراگیری دانش، پاک نگهداشتن حریم انسان از اخلاق و آداب ناپسند و... همیشه زنده خواهند بود وکلیات مربوط به آن، هیچ ارتباطی به تجدد و توسعه فرهنگی و پیشرفت جامعه انسانی ندارد؛ زیرا مقررات دین برای حقیقت انسان وضع شده اند و آن، همیشه ثابت و نیازمند به چنین مقرراتی می­باشد.

اما قوانین و احکامی که جنبه موقتی یا محلی دارند، همگام با تحولات اجتماعی و تغییر زمان، مکان و شرایط تغییر پیدا می­کنند.[9] البته تغییرتبدل این دست از قوانین بر اساس رعایت مصالح و مفاسد عمومی، و از سوی کارشناس در امور دینی صورت می­گیرد و او قوانین جدید را از منابعی چون قانون یونان، روم و... به عاریه نمی­گیرد؛ بلکه با مراجعه به اصول ثابت و قوانین کلی اسلامی حکم هر مسأله جدید را استخراج و استنباط می­کند. به بیان دیگر، قوانین کلی همیشه ثابتند و قوانین جزئی را که تغیر می­کنند، مجتهد و فقیه جامع الشرایط استنباط می­کند.

احکام جزئی گاه ازناحیه تزاحم و تنافی دو حکم ناشی می­شوند که مجتهد حکم مهم­تر را بر حکم مهم مقدم می­دارد. جالب این جاست که فقیه جامع الشرایط تشخیص مهم­تر را به متخصصان هر فن حواله می­دهد؛ مثلاً در حالات معمولی، دست زدن مرد نامحرم به بدن زن نامحرم از دیدگاه دین اسلام حرام است؛ ولی اگرزنده ماندن زن حامله یا فرزند وی، منحصر باشد به این که پزشک مرد او را ببیند یا عمل جراحی انجام دهد، قطعاًَ این کار جایزاست ونجات جان انسان مهم­تر از حرمت دست زدن به بدن زن نامحرم می­باشد.    

گاهی تغییر حکم به دلیل عوض شدن موضوع است؛ مثلاً در گذشته که هدف در خرید و فروش خون، خوردن آن بود، دین اسلام آن را حرام و از مصادیق «اکل مال به باطل»[10] و چنین معامله­ای را بی اثر می­دانست؛ ولی امروزه که کاربرد خون و موضوع حکم عوض شده و هدف ازخرید و فروش، تزریق آن به انسان نیازمندی است که جان او در گرو این تزریق است، خرید و فروش آن جایز می­باشد.[11]

گاهی هم تغییرقوانین، ازباب اختیار حاکم اسلامی و احکام حکومتی است؛ مثلاً خیابان­ها، کوچه­های شهری ودیگر امکانات آن پاسخ گوی مردم آن شهر نیست و باید توسعه پیدا کند. دراین توسعه طبعاً خانه­ها، مساجد، و... که در مسیر خیابان ها و...قرار می­گیرند، باید خراب شوند. بر اساس قانون اولی اسلامی کسی حق خراب کردن چنین بناها وخانه­هایی راندارد؛ ولی حاکم اسلامی و فقیه جامع الشرایط و مجتهد می­تواند مصلحت عمومی را در نظر گرفته،خیابان­ها، مدرسه­ها، بازارها و... را توسعه دهد.([12] )    

تغییر حکم منشأهای دیگری نیز دارد که ذکر همه آن­ها لازم نیست. آنچه در پاسخ به این سؤال در خور اهمیت است، توجه به جایگاه مجتهد و اجتهاد اسلامی می­باشد. همان اجتهادی که علامه اقبال لاهوری آن را قوه  محرکه اسلام می­داند [13] و نابغه اسلامی خطه بلخ، بوعلی سینا، آن را یک امر ضروری قلمداد می­کند.([14])

بنابر این رمز نو بودن همیشگی قوانین اسلامی و پاسخ­گویی آن به مسائل هر عصر، مکان و شرایط این است که:

اولاً: این دین نیازهای واقعی هر عصر و زمان را بر طرف می­سازد؛ زیرا قوانین آن بر اساس فطرت مشترک انسان قرار داده شده و روح زندگی انسانیت مورد نظر قانون­گذار بوده است؛([15])

ثانیاً: دین اسلام اهمیت و اصالت فوق العاده­ای برای عقل قائل شده؛ به گونه­ای که در مباحث فقه اسلامی عقل یکی از منابع استنباط احکام فرعی، جزئی و متغیر از اصول و قوانین کلی و ثابت محسوب می­شود و همین جایگاه عقل به فقه اسلامی و فقیه توانایی داده تا احکام مسائل جدید را به نحو درست استنباط و بیان کند.[16]

برنارد شاو، دانشمند معروف ایرلندی که دنیای غرب او را «عقل کل » می­داند، دو دلیل برای قابل قبول بودن اسلام می­آورد :

یکی جذب ترقیات حاصل از علم و فلسفه، و بسط و توسعه آن و دیگری طرفداری جدی این مکتب ازحقوق بشراست. او می­گوید:

اسلام دراین قسمت (حقوق بشر) آن قدر قوی است که نظیری برای آن تصور نمی­شود، نه روم و یونان قدیم و نه ممالک پیشرفته    امروزی اروپا  و امریکا می­تواند در این طریق با اسلام برابری کند[17].

وی دربا ره توان پاسخ­گویی اسلام می­نویسد:

من همیشه نسبت به دین محمد (ص) به واسطه خاصیت زنده بودن شگفت آورش نهایت احترام را داشته ام . به نظر من اسلام تنها مذهبی است که استعداد توافق و تسلط برحالات گوناگون و صور متغیر زندگی و مواجهه باقرون مختلف را دارد . من چنین 

پیش بینی می­کنم که ایمان محمد (ص) مورد قبول اروپای فردا خواهد بود[18].

 ازآنچه گذشت به خوبی به دست آمد که «توسعه هرچند که نیازمندی­های جدید ی به وجود می­آورد؛ ولی این نیاز مندی­ها فقط یک سلسله مقررات فرعی وجزئی را ایجاب می­کند ... . اما توسعه  تمدن هرگز ایجاب نمی­کند که قوانین حقوقی و جزایی و معاملاتی ـ اگرچه مبتنی بر عدالت باشند ـ عوض شوند . تناقض میان قانون  و احتیاجات نو به نو وقتی پیدا می­شود که قانون به جای

این که خط سیر را مشخص کند، به تثبیت شکل و ظاهر زندگی بپردازد .» [19] مثلاً بگوید در هر عصری باید بر مرکب چهار پا

سوار شد و همیشه از نور چراغ نفتی استفاده کرد . 

پس بخشی از قوانین اسلامی هرچند قدیمی و ثابت است، همواره  و در هر عصری به نیازهای واقعی انسان پاسخ می­گوید و در نتیجه همیشه جدید خواهد بود. و بخش دیگر آن که بیان­گر شکل و صورت زندگی و احوال متغیر جامعه است و خط سیر را مشخص می­سازد، از همان قوانین کلی استخراج می­شود؛ به همین جهت هیچ مسألة جدیدی در دین اسلام بی­پاسخ نیست.