لینکهای مرتبط                  

...........................................................

علل عقب ماندگی مسلمانان چیست؟

آیا روح بعد از مرگ ترقی می کند؟

آیا افراد در بهشت و جهنم، جاودانه اند؟

اسلام چگونه بعد از 14 قرن، نیازهای متحول امروزی را پاسخ می دهد؟

ضرورت تحقیق در باره دین؟

منشأ دین جویی انسان چیست؟

دینداری چه فائده ای برای انسان دارد؟

عالم قیامت چگونه عالمی است و فلسفه جاودانگی آن چیست؟

سید ابراهیم مصباح شهرستانی

پاسخ

عالم قیامت (اگر تعبیر عالم در مورد آن درست باشد) جاودانه نیست بلکه عالم مقطعی و گذراست و به حساب خلایق در آن رسیدگی می­شود و افراد خوب و بد، بدکار و نیک­کردار، بهشتی و جهنمی و مقدار پاداش و عذاب افراد در آن معین می­گردد و در آن روز است که همه خلایق واقعیت ربوبیت و قدرت خداوند عالم را برای اولین بار، ادراگ می­کنند و در مقابل آن خاضع و خاشع می­شوند.

فلسفه جاوادنگی آخرت

اما آن­چه جاودانه است عالم آخرت است و مهمترین فلسفه ابدی بودن عالم آخرت این است که این عالم پاسخی است برای یکی از نیازهای فطری انسانها یعنی نیاز جاودانه­خواهی؛ اگر این عالم، جاودانه نباشد، نیاز مذکور بی­پاسخ می­ماند و در نتیجه خلقت سرای آخرت، عبث و بی­هوده می­شود. البته نا گفته نماند که تصور نشود که در این صورت حشر، روحانی فقط است و جسمانی نیست، از باب اینکه گمان کنند مادیت با جسمانیت یک چیز است؛ زیرا می­گوییم جسمانی بودن با مادی بودن دو چیز است؛ روز قیامت حشر، جسمانی است ولی مادی نیست یعنی این جسم، از مادی بودن خود بیرون می­رود و تبدیل به جسم مجرد می­شود. بحث عمیق تر این مسأله جای دیگر را می­طلبد.

فلسفه دیگر

می­توان گفت: یکی از فلسفه­های جاودانگی آخرت این است که فرتوت شدن، کهنه شدن و از بین رفتن، مال ماده است و چنین آفاتی از ساحت مقدس مجردات به دور است و انسان نیز با سیر تکاملی خود در آخرت  به تجردش می­رسد و دیگر از ماده در آن جا خبری نیست یعنی به شهادت قرآن کریم[1] نظام عالم آخرت، غیر از نظام دنیاست؛ بدین صورت که نظام دنیا مادی است و نظام آخرت بر پایه تجرد از ماده و بر مبنای عقل بنا نهاده شده است.

ویژگی­ها

ویژگی آخرت را از آیات قرآن کریم برایتان ذکر می­کنیم با تذکر این نکته که برخی از ویژگی­ها که در حقیقت مال مرحلة آخرت است نه قیامت در قرآن با واژة قیامت بیان شده است و این بدین خاطر است که قیامت سرآغاز استفاده از نعمت­های بهشتی و یا گرفتاری و نیز سرآغاز کیفیت زندگی آخرتی است مانند ظهور عظمت الهی که در قیامت رخ می­دهد؛ ولی مخصوص قیامت نیست بلکه تا ابد ادامه دارد؛ بدین لحاظ ویژگی­ها و شاخصه­های قیامت و آخرت را در توأمان بیان می­کنیم:

1.      ظهور و تجلی ربوبیت و قهاریت خداوند

در این مورد به سه آیه اشاره می­کنیم: «يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ وَ بَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ[2]»؛ آن روز كه زمين به زمينى جز اين بدل شود و آسمانها به آسمانى ديگر، و همه در پيشگاه خداى واحد قهار حاضر آيند.

«يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمينَ[3]»؛ روزى كه مردم به پيشگاه پروردگار جهانيان مى‏ايستند..

«... لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ[4]»؛ آن روز كه همگان آشكار شوند. هيچ چيز از آنها بر خدا پوشيده نماند. در آن روز فرمانروايى از آن كيست؟ از آن خداى يكتاى قهار است.

البته باید توجه داشت که ظهور ربوبیت خداوند متعال در آخرت به این معنا نیست که ربوبیتش در دنیا، نسبت به آخرت ضعیف باشد؛ بلکه بدین معناست که خداوند دنیا را دار اختیار و إعمال ارادة انسان قرار داده است؛ لذا در افعال اختیاری انسان اراده و اختیار او مؤثر است. گرچه همان إعمال اراده نیز در قلمرو ربوبیت خداوند انجام می­گیرد؛ ولی برخی انسان­ها فقط اراده و اختیار خود را می­بینند و از تأثیر ربوبیت خداوند غافل­اند؛ اما در آخرت همة اختیارات و اراده­های انسان­ها برچیده می­شوند و انسان­ها همگی به حقیقت قدرت و ربوبیت خداوند پی می­برند و در برابر آن خاضع و خاشع می­شوند و هیچ­کس هیچ­گونه انانیتی ندارد.

2.      آشکار شدن پوچی خدایان دروغین

«... ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ[5]»؛ سپس به آنها كه شرك آورده‏اند بگوييم: آن كسان كه مى‏پنداشتيد كه شريكان خدايند اكنون كجايند؟

با بروز دروغ بودن ادعاهای مشرکان رسوایی آن­ها نیز بر ملا می­شود.

3.      جایگاه همیشه زنده و پویا

«... وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ[6]»؛ اگر بدانند، سراى آخرت سراى زندگانى است.

4.      جایگاه آرامش

«يا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ وَ إِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ[7]»؛ و آخرت سراى بقاست.

البته اصل اولی در آخرت این است که جایگاه آرامش و قرار باشد ولی برخی انسان­ها با عملکرد بد خویش آن را برای خود ناامن می­سازند و این کار خدشه­ای به این­که آخرت جای آرامش است، محسوب نمی­شود.

5.      روشن شدن حقیقت برای همه

کسانی در دنیا زیر بار حق و حقیقت نمی­رفتند، در آخرت به روشنی حقیقت را می­فهمند و بر اشتباه­شان حسرت می­خورند؛ «وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى‏ يَدَيْهِ يَقُولُ يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبيلاً[8]»؛ روزى كه كافر دستان خود را به دندان گزد و گويد: اى كاش راهى را كه رسول در پيش گرفته بود، در پيش گرفته بودم‏.

6.  جسمانی و روحانی بودن معاد

آیات فراوانی دلالت می­کند بر این­که معاد هم روحانی و هم جسمانی است؛ «حَتَّى إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ[9]»؛ چون به كنار آتش آيند، گوش و چشمها و پوستهاشان به اعمالى كه مرتكب شده‏اند بر ضدشان شهادت دهند.

از این­که آیه می­فرماید علیه آنان چشم، گوش و پست بدنشان شهادت می­دهند، می­فهمیم که مراد از مرجع ضمیر هم، ارواح مجرمان­اند که از میان جسم و روح انسان اصالت با روح است؛ پس زندگی در آخرت هم روحانی و هم جسمانی است؛ زیرا دیدیم در آیة مذکور از شهادت بدن علیه روح خبر می­دهد یعنی این­که روح و بدن هردو در قیامت حاضرند. از آیات مشابه نیز این مسأله به خوبی قابل استفاده است[10].

7.      ناکارآمدی روابط دنیایی:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فيهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ ...[11]»؛ اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، پيش از آنكه آن روز فرا رسد، كه نه در آن خريد و فروشى باشد و نه دوستى و شفاعتى، از آنچه به شما روزى داده‏ايم انفاق كنيد.

«يَوْمَ لا يُغْني‏ مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئاً وَ لا هُمْ يُنْصَرُونَ[12]»؛ روزى كه هيچ دوستى براى دوست خود سودمند نباشد و از سوى كسى يارى نشوند.

8.      عدم پذیرش عذرها و فدیه­ها

«يا أَيُّهَا الَّذينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ[13]»؛ اى كافران، در آن روز پوزش مخواهيد. جز اين نيست كه برابر كارى كه كرده‏ايد كيفر داده شويد.

«آنان كه كافر شده‏اند اگر همه آنچه در روى زمين است و همانند آن متعلق به آنها باشد و بخواهند خود را با آن از عذاب روز قيامت باز خرند، از ايشان پذيرفته نيايد و به عذاب دردآور گرفتار آيند. [14]»

9.      کنار رفتن پرده­ها

پرده­ها از پیش چشم انسان کنار رفته و حقیقت  همه چیز از جمله کجروی­های خود را می­­داند «لَقَدْ كُنْتَ في‏ غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَديدٌ[15]»؛ تو از اين غافل بودى. ما پرده از برابرت برداشتيم و امروز چشمانت تيزبين شده است.

10. هم­آغوشی با اعمال

«يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَ بَيْنَهُ أَمَداً بَعيداً[16]»؛ روزى كه هر كس كارهاى نيك و كارهاى بد خود را در برابر خود حاضر بيند، آرزو كند كه‏اى كاش ميان او و كردار بدش فاصله‏اى بزرگ بود. خداوند شما را از خودش مى‏ترساند.

11. خلود و ابدیت

در این مورد قبلاً صحبت شد.

12. شدید بودن عذاب در آن­جا

«وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى‏ أَشَدِّ الْعَذابِ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ[17]»؛ و در روز قيامت به سخت‏ترين وجهى شكنجه مى‏شود و خدا از آنچه مى‏كنيد غافل نيست.

13. عدم إعمال هرگونه ظلمی

«الْيَوْمَ تُجْزى‏ كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَريعُ الْحِسابِ[18]»؛ آن روز هر كس را همانند عملش جزا مى‏دهند و به كس ستمى نمى‏رود. و خدا زود به حسابها مى‏رسد.

در آخرت ظلمی بر کسی صورت نمی­گیرد؛ ولی جزای عملش چه نیک چه بد را کامل دریافت می­کنند؛ «ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ[19]»؛ زیرا آیه در مورد دریافت جزای عمل تعبیر توفی (اخذ کامل) را به کار برده است.

14. متناسب بودن پاداش و کیفر با اعمال

15.   «لَّا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَ لَا شَرَابًا * إِلَّا حَمِيمًا وَ غَسَّاقًا * جَزَاءً وِفَاقًا[20]»؛ در آنجا نه چيز خنكى مى‏چشند و نه نوشيدنى گوارا، مگر آبى جوشان و مايعى از چرك و خون، پاداش مناسبى است.

16. حل واقعی اختلافات

«فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فيما كانُوا فيهِ يَخْتَلِفُونَ[21]»؛ خدا در روز قيامت درباره آنچه در آن اختلاف مى‏كنند، ميانشان حكم خواهد كرد.

17. قیامت روز برتری مؤمنان

«زُيِّنَ لِلَّذينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا وَ يَسْخَرُونَ مِنَ الَّذينَ آمَنُوا وَ الَّذينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ[22]»؛ براى كافران زندگى اينجهانى آراسته شده است و مؤمنان را به ريشخند مى‏گيرند. آنان كه از خدا مى‏ترسند در روز قيامت بر فراز كافران هستند

18. روز تحقق وعده­ها و وعیدهای الهی

«رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى‏ رُسُلِكَ وَ لا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْميعادَ[23]»؛ اى پروردگار ما، عطا كن به ما آنچه را كه به زبان پيامبرانت به ما وعده داده‏اى و ما را در روز قيامت رسوا مكن كه تو وعده خويش خلاف نمى‏كنى.

«خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذلِكَ الْيَوْمُ الَّذي كانُوا يُوعَدُونَ[24]»؛ وحشت بر چشمانشان مستولى شده و به خوارى افتاده‏اند: اين است همان روزى كه آنها را وعده داده بودند.

19. در نعمت بودن مؤمنان

«تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَ أَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَريماً[25]»؛ روزى كه با او ديدار كنند درودشان اين است: «سلام». و خدا برايشان پاداشى كرامند آماده كرده است.

20. در عذاب بودن کافران و مجرمان

«يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَ يَقُولُ ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ[26]»؛ روزى كه عذاب از فراز سر و زير پاى، آنها را در بر گيرد و خدا بگويد: به خاطر اعمالى كه مى‏كرده‏ايد اينك عذاب را بچشيد.

معرفی کتاب

برای مطالعه بیشتر، مراجعه کنید به: شریعتی، محمد باقر، معاد در نگاه وحی و فلسفه