وبالآخره سيد جمال يگانه مبارز اسلاميست كه بيرون از زادگاهش، در هند، مصر، عربستان، تركيه، ايران و عراق شيپور بيداري را دميد و نهاد ها و پيروان رهايي آفرين را ايجاد كرد.
اين بعد جهاني شخصيت سيد، سبب گرديد، تا نزد عده اي زادگاه او، نا شناخته ماند.
درين جستار، درنگي داريم براين اصل:
زادگاه سيدجمال الدين افغاني كجاست؟
سيد جمال الدين، به تمام هستي، گلويي بود كه درد، حرمان و نجات شرق را فرياد مي زد. خطاب به ملت هاي محكوم چنان صميمانه و پرشور سخن مي گفت، كه همه او را از خويش مي دانستند:
هندي ها مي گفتند: سيدجمال، هندي و از قريه "شيروت" است. ترك ها، سيد را ترك و زاده آذربايجان مي دانستند.
ايراني ها او را همداني و يا مازندراني مي شمارند و افغانستاني ها او را افغاني دانسته اند.
اين پيوند و نسبت ها، شايد بيشتر ناشي از آنست كه سيد در بيشتر كشورهاي خاور، در ميان عامه مردم و آگاهان جامعه، علاقمنداني داشت كه، صميمانه آرزو مي كردند، سيد از ديار آنها باشد.
در يادكرد هاي بالا، هندي و تركي بودن سيد، زياد موجه و مستند نيست. اما در رابطه با ايراني و يا افغاني بودن سيد جمال الدين، اسناد و يادكرد هايي در كتب و رساله ها وجود دارد.  ماهيت و چگونگي اين اسناد را به شناسايي مي گيريم:
افغاني را ايراني گفتند:
سيدحسن تقي زاده مي نويسد: تصور مي رود كه نسبت ايراني بودنش، بدون دخالت تعصب و تصاحب صحيح تر باشد.(1)
ناظم الاسلام كرماني در "تاريخ بيداري ايرانيان" ايراني بودن سيد را با ذكر دلايل ثابت نموده و نوشته جرجي زيدان را در افغاني بودن سيد، رد كرده است.(2) ميرزا محمد نصير حسيني شيرازي ملقب به فرصت الدوله "در دبستان الفرصه" از ديدار خود با سيد جمال در بوشهر ياد مي كند و مي گويد: پرسيدم از شخصي كه اين بزرگوار كيست و نام مباركش چيست؟
اين تفصيل را بيان كرد: نامش جمال الدين است، مولدش اسدآباد همدان.
ميرزا لطف الله خان در كتاب "شرح حال و آثار سيدجمال الدين اسدآبادي" او را از سادات اسدآباد همدان و از بستگان بسيار نزديك خود، مي خواند.(3)
نظريات ديگري هم است كه به گونه ديدگاه هاي يادشده، سيد را ايراني دانسته اند، اما هيچ بنياد استوار تاريخي ندارند. به گونه نمونه استدلال تقي زاده، به اسناد افراد مجهول است. او مي گويد: نويسنده قفقازي محمد آقاشاه تختسنگي به اين جانب گفت كه سيد با او به تركي، تركي همداني حرف مي زد. و متداول بودن اين زبان در نواحي كابل مستعبد است.(4) درين ياد كرد چند اعتراض وارد است: نخست اين كه فرد يادشده، مجهول است، ديگر اين كه ديدار او با سيد مستند نيست، سوم اين كه روايت او مستند و مطمئن نيست، چهارم اين كه چنين روايتي در هيچ جاي ديگر ذكر نشده است و پنجم اين كه تركي دانستن، دليل همداني بودن نيست و سيد تركي را مانند فارسي، عربي، انگليسي، روسي وغيره مي دانسته است. گذشته از همه اين ها تقي زاده روايت هاي سست و نادرست ديگري نيز در باره سيد دارد كه از سوي همه مورخان رد گرديده است.
ناظم الاسلام كرماني، نيز سندي، جز شنيده اش از طباطبايي و سياح محلاتي ندارد.(5)
روايات "دبستان الفرصه" را نيز مورخين باور ندارند. متن آن تا حدي درهم است كه كابل و افغانستان را دو كشور نگاشته است.
ميرزا لطف الله، عكس هاي يادگاري سيد را با ايرانيان، وجود نامه هاي سيد را نزد برخي ها و الواح قبور در همدان استناد نموده است كه اين ادعا از سوي محمد قزويني، مدرس چهاردهي و ابراهيم صفايي رد گرديده است.(6)
چرا سيد جمال الدين را ايراني گفتند؟
دراين زمينه دو عامل بسيار اساسي است: نخست اين كه سيد جمال وقتي به ايران رفت، ناصرالدين شاه قاجار را به اصلاحات فرا خواند، از خرابي وضع، ترقي و از استبداد سخن گفت.(7) شاه از او رنجيد و سيد را مجبور به زندگي در قم نمود. درباريان شاه شكايت را ادامه دادند. سيد ناگزير به حرم حضرت عبدالعظيم در ري بست نشست تا خونش را نريزند.(8)
سخنان سيد به زبان مردم بود كه مي گفتند: شاه ظالم است، وزرا خاين اند، سيد راست مي گويد.(9)
بالآخره سيد جمال را از ايران اخراج كردند. سيد به عراق رفت، از آنجا نامه يي به ميرزاي شيرازي نوشت و او را دعوت كرد تا ملت را از ظلم شاه نجات دهد. ميرزا تحت تاثير نامه سيد، فتواي تحريم تنباكو را صادر كرد و امتياز تنباكو با انگليس لغو گرديد كه براي شاه و انگليس سخت ناگوار بود.
وقتي مخالفت سيدجمال در بيرون از ايران زياد شد، ناصرالدين شاه خواست، او را به ايران بياورد و نابود كند. يكي از راه ها اين بود كه سيد را ايراني معرفي نمايد، تا از كشور ديگر مطالبه نموده بتواند. روي اين علت بود كه اعتماد السلطنه وزير مطبوعات ناصرالدين شاه هدايت گرفت و به نام سيد تذكره و تابعيت ايران و پاسپورت ساخت و سيد از سادات اسدآباد همدان معرفي شد.
عامل ديگر اين است كه در زمان مشروطيت، در ايران، دانشمندي بنام سيد جمال الدين واعظ همداني وجود داشت كه به اشتباه و يا      ص11
 به قصد، سيد جمال افغاني را به جاي او گذاشته اند. سيد همداني نيز خطيب و نويسنده و انقلابي بود. مقالاتش در مصر و هند نشر گرديده است. جالب اين كه هردو سيد به بابي گري هم متهم بوده اند.(10)
اين دوعامل، در كنار اشتباه مورخان و علاقه دوستان سيد، سبب گرديده است، تا سيدجمال الدين را ايراني معرفي نمايند.
براهيني در افغانيت سيد جمال الدين:
دانشمندان، مورخان و محققان، براهين زيادي را بر شمرده اند، از جمله در كتاب غلام حسين موسوي، "پيشرو نهضت ها سيد جمال الدين افغاني" اضافه از 40 سند ارائه شده است و همچنان در كتاب نداي سيدجمال الدين و در كتاب هاي ديگر.
برخي از اين دلايل را بر مي شماريم:
1- سيما و تصوير سيد، نشان مي دهد كه او افغاني است.
2- تخلص افغاني سيد نيز اين اصل را تاييد مي كند.
3- گفتار و نوشتار او در فارسي- دري، به شيوه افغاني بوده است: "لهجه و نوشته جات فارسي وي بيشتر مايه و سبك افغاني داشته است.(11)
4- كساني كه با سيد آشنايي داشته اند: شيخ محمد عبده، اديب اسحاق،‌ محمد فخزومي، عبدالقادر مغربي، و شكيب ارسلان، از قول خود سيد، او را افغاني ثبت كرده اند.
5- سيد جمال الدين خود نيز به صراحت، افغاني بودن خويش را بيان نموده است:
"الافغان و هي اول ارض مس جسمي ترابها..."(12)
"اني اخطرات لترك بلادي الافغان مضطربه بها الاهواء و الاغراض...(13)
"سيد خودش قلماً و كتاباً، قولاً و لساناً... تصريح مي كند كه وي افغاني و از ذريه خاندان عترت است.(14)
"من سكنه كابل، من اهالي الافغان- السيد جمال الدين من سادات كنر.(15)
6- بستگان سيد هنوز در افغانستان هستند، حسين پاشا، سيد عباس پاشا و بابا پاشا پسران كاكاي سيد، معروف اند.(16)
7- اطلاعات پوليس فرانسه، وقتي سيد در آن كشور است براي پوليس انگلستان:
"آقاي سيد جمال الدين نويسنده و اديب، اصلش افغاني 45 ساله، مجرد، از 17 ماه فبروري گذشته در كوچه seze 16 اقامت و در ماه 50 فرانك كرايه مي پردازد... هشت زبان مي داند.(17)
8- علامه قزويني مي نويسد: سيدجمال الدين معروف به افغاني، وفاتش در 1314 قمري... است.
9- وقتي افغانستان، انتقال جسد سيدجمال را خواست، تركيه بدون چون و چرا قبول كرد و ايران نيز اعتراضي نداشت. اگر ايران ادعايي مي داشت،‌ اعتراض مي كرد و يا تركيه فوراً خواست افغانستان را قبول نمي نمود.
10- مدرسي چهاردهي، ابراهيم صفايي، شيخ عباس قمي، سيدمحمد علي آستانه و ديگر ايرانيان، همه او را سيد فرزند سيد صفدر حسيني، از خانواده هاي بزرگ افغانستان دانسته اند.
11- محمد عبده شاگرد و همكار سيد مي نويسد: سيد جمال الدين در قريه "اسعدآباد" از قراي كنر در سال 1254 هجري قدم به دنيا نهاد.(18)
12- اديب اسحق شاگرد سيد، سيد محمد رشيد رضا و صاحب تفسيرالمنار، محمدپاشا مخزومي دوست و پيرو سيد، عبدالقادر مغربي، جرجي زيدان نويسنده مصري، محمد فريد وجدي در دايره المعارف، علامه حيدربامات در كتاب "مجالي الاسلام" سيد حسين شيرازي، احمد امين مصري، عبدالرحمن رافعي در كتاب عصر اسماعيل 126 "دكتر عثمان امين، سيد جمال الدين افغاني را از اسعدآباد كنر دانسته اند.
13- ابراهيم مصطفي الوكيلي در كتاب مفاخر الاجيال ص65 مي نويسد: سيدجمال الدين در قريه اسعدآباد يكي از قريه هاي كنر به سال 1254 متولد گرديد.(19)
14- سيد تاريخ "تتمه البيان في التاريخ الافغان" را نوشت كه بيان وابستگي و شناخت او از افغانستان است.
15- مجله ثريا چاپ مصر شماره 13 سال 1896، روزنامه الاهرام، مصر، 1312، سيد را افغاني و منسوب به افغانستان مي داند.
16- جمال الدين په اسعدآباد نومي حاي كي زيزيدلي دي چه دكونر دسيمي يوحاي دي.(20)
17- در كتاب مقام جمال الدين افغاني، تدوين سيد مبارز الدين رفعت، چاپ دكن، اكادمي نفيس، هجده مقاله از اقبال، ابوالكلام آزاد، ضياءالدين برني، سليم كاهندري وغيره چاپ شده كه مسقط الراس سيد را افغانستان تاييد كرده اند.
18- ستوارد، لوتروب امريكايي با ذكر دلايل، سيد را از اسعدآباد كنر و مليت او را افغان ثابت كرده است.(21)
از ذكر براهين بسيار مي گذريم، چه دريافت واقعيت انگيزه ها، در ايراني معرفي نمودن سيد، به خودي خود، اصليت افغاني او را تسجيل مي كند.
يادكرد هاي بالا به عنوان يك بحث تاريخي عنوان شد ورنه مي دانيم كه سيد جمال الدين افغاني، پيشواي بيداري شرق و شخصيت بزرگ انقلابي و انديشمند جهان است كه در جغرافياهاي كوچك نمي گنجد و نبايد چنين محصور شود.

پي نوشت ها: