بسم الله الرحمن الرحیم

وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فيكَ لِيَسْتَنْقِذَ عِبادَكَ مِنَ الْجَهالَةِ وَحَيْرَةِ الضَّلالَةِ؛
او (حسين) خون خود را در راه تو نثار كرد تا بندگان تو را از جهالت و حيرت ضلالت، نجات بخشد

) فرازى از زيارت اربعين)

نگرشي برآموزه­هاي مديريتي نهضت امام حسين(ع)

(عبدالمؤمن حکیمی)

واژگان كليدي

مديريت، مديريت اسلامي، برنامه ريزي، هدفگذاري، تصميم گيري، نابع انساني.

درآمد

     بشر از ديرباز درصدد يافتن راه­هاى خوشبختى و سعادت خود در جهان هستى بوده است و در اين رهگذر، به اهميت تعامل با ديگران پى برده و در جست و جوى روش­ها و الگوهايى برآمده تا در جهت رسيدن به كمال، از آنها يارى طلبد. از اين جا بود كه حوزه­هاى فكرى بشرى در پژوهش­هاى متعدد از جمله حوزه مديريت و سازمان به تلاش در راه ارائه روشى معقول و منطقى به بشر برآمدند و هر كدام از نقطه نظر تفكرات خويش، الگوهايى پيشنهاد نمودند. فردريك تيلور و ديگران به بررسى سازمان با نگرش ماشينى پرداختند و نظريه پردازان سنّت گرا را در اين مسير هدايت كردند. سنّت گرايان جديد به روشى ديگر انديشيدند و در اين عرصه، به انسان و روحيات او بهاى بيش ترى دادند، اما در هر كدام از روش هاى مزبور، نقطه­هاى كور فراوانى مشاهده شد و نظريه­هاى موجود، اعم از علمى، ادارى و رفتارى، هيچ كدام نتوانست خلأ انسانى موجود در جامعه و روابط بين انسان ها را بهبود بخشد؛ زيرا ذهن بشرى توان ارائه سبكى كامل و بى عيب براى نيك بختى جوامع انسانى نداشت.

اكنون قرنها است كه بشر با بهره گيري از توانمنديهاي شناختي خود به مفهوم مديريت انديشيده و با تأمل در زندگي خود آن را بهبود بخشيده است و با كاربستهاي دانش مديريت در زندگي به فراست دريافته است كه در عرصه زندگي اجتماعي ملزم به پذيرش يك نظام رهبري و مديريت است. نكته حايز اهميت اين است كه اين كوششها نشانه تحقق كامل آن به حساب نمي­آيد و چه بسا دانسته­هاي موجود در اين زمينه بسيار بيشتر از نادانسته­هاي محتمل است. در اين ميان اديان بزرگ الهي نيز چه در قالب تعاليم ديني كه عمدتاً مبتني بر وحي استوار بوده است، و چه در سيره عملي پيامبران بر اين امر توجه ويژه­اي نشان داده داده­اند.

پيامبرانی موفق شده­اند كه عالي­ترين نمودهاي رهبري را در طول تاريخ تمدن بشري به نمايش بگذارند. در دين مبين اسلام، بارزترين نشانه­هاي شيوه رهبري و مديريت در كلام و سيره رسول گرامي اسلام(ص) و سلاله پاك او امام حسين(ع) به ويژه نهضت عاشورا تجسم يافته است. زيرا اصولاً در منطق شيعه، امامت و ولايت ركن اساسي مديريت ديني محسوب مي­شود و از جايگاه و رفعت بالايي برخوردار است.

نهضت حسيني نمايشگاهي است از عظمت و علّو استعدادهاي انساني، نمايشگاه تصميم گيري، تصميم و مديريت در شرايط بحران. تمام حوزه­هاي نهضت امام حسين(ع) تذكرات مديريتي دارد، از اين رو فرهنگ مديريتي نهضت عاشورا در دنياي امروز يك مسأله قابل بررسي، زنده و مؤثر است، محتواي حركت عاشوراي حسيني، تبلور عيني يك الگوي راهبردي است براي احياي دين، مديريت و سازندگي اجتماعي كه هرگاه اين محتوا به درستي تبيين شود، مي­تواند به صورت الگوي مطلوب و مؤثر مورد استفاده قرار گيرد. لكن تا كنون اين الگوي با ارزش، تنها موضوع مباحث تاريخي و كلامي قرار گرفته و از جنبه مسائل سازمان و مديريت اصولاً مطمح نظر نبوده است، از اين رو اين مقاله صرف نظر از كندوكاوهاي تاريخي و اعتقادي مربوط به واقعه، به تبيين كاركردهاي سازماني ومديريتي مي پردازد.

توجه به اين نكته نيز ضرورى است كه اين مختصر گنجايش پرداختن به تمام زواياى نظام مزبور را ندارد. اما درباره برخى از شاخص­هاى موجود در آموزه هاي نهضت امام حسين(ع بحث انجام خواهد گرفت تا بتوان تصويرى از مديريت اسلامى ارائه داد.

مفهوم شناسي مديريت

     فرهنگ عمید، در مقابل واژه‌ی «مدیر» چنین آورده است:« ادراه‌کننده، گرداننده، کسی که کاری را اداره کند.»[1] واژه‌ی مدیر مترادف« manager » انگلیسی است که در معانی مدیر، رئیس، مدیرکل، سرپرست، اداره‌کننده، گرداننده و... استعمال دارد.[2]

در اصطلاح تعریف های مختلفی از سوی صاحب نظران فن مدیریت ارائه شده است، اما در يك تعريف جامع مي­توان گفت: مديريت فراگرد به كارگيري مؤثر و كارآمد منابع مادي و انساني بر مبناي يك نظام ارزشي پذيرفته شده است كه از طريق برنامه ريزي، سازماندهي، بسيج منابع و امكانات، هدايت، و كنترل عمليات براي دستيابي به اهداف تعيين شده، صورت مي گيرد.[3]

مديريت اسلامي

      اصطلاح مديريت اسلامى از دو واژۀ مديريت و اسلام ترکيب يافته است. مديريت در ترکيب با اسلام، خصوصيتى مى­يابد که با ديگر ويژگى­هاى مديريت، متفاوت است. علم مديريت ناظر به واقعيتى است که در ظرف مشخصى از زمان و مکان تحقق يافته است. تحقق عينىِ اين دانش، با فرهنگ و ويژگى هاى زمان آن مرتبط است. هرچند مديريت به معناى عام آن داراى سابقه تاريخى بلندى است.اما آنچه با نام علم مديريت در عصر حاضر مطرح مى شود، محصول آگاهى­هاى فزاينده­اى است که بعد از جنگ دوم جهانى نسبت به اهميت کيفيت مديريت و تأثير آن در زندگى نوين انسانى به عمل آمد و موجب تجزيه و تحليل و مطالعه وسيله فراگرد مديريت، محيط و تکنيک هاى آن شد.

   بنابراين، براى بررسى انطباق پذيرى ديدگاه­هاى اسلامى بر مفاهيمى چون مديريت، بايد به پيشينه و سير تکون و رشد آن توجه داشت. نمى­توان صرفاً با انتزاع مفاهيم تجريدى، به تطبيق آنها با مفاهيم اسلامى پرداخت؛ اين گونه مطالعات تطبيقى، نياز به دقت زيادى دارد تا اشتباه و اختلاط پيش نيايد. کار معنايابى دقيق واژه­ها در حوزه مديريت و يا حوزه مفاهيم اسلامى، با نگاهى به پيشينه تاريخى و کاربرد واژه­ها و اصطلاحات در جامعه و فرهنگى که آن واژه­ و اصطلاح در آن رشد و نمو يافته، از لوازم ضرورى و انکارناپذير اين گونه تحقيقات است. گرچه ارائة تعريفى دقيق و جامع از مديريت اسلامى کارى دشوار است، به ناچاربايد تعريفى ارائه داد که تا حدودى خطوط کلى آينده بحث را مشخص سازد.

تعريف مورد نظر چنين است: مديريت اسلامي عبارت است از شيوه به كارگيري منابع انساني و امكانات مادي، برگرفته از آموزهاي اسلامي براي نيل به اهدافي كه متأثر از نظام ارزشي اسلام است.[4]

    با توجه به تعريف فوق مي توان از عملكرد حضرت امام حسين(ع)، در هدايت نيروها و حركت آن حضرت از مدينه به سوي مكه و از آنجا به سوي كوفه و در نهايت نبرد با سپاه عمر سعد را براي رسيدن به هدف مقدسشان( كه در وصيت نامة آن حضرت آمده) به عنوان يك الگوي مديريتي الهام گرفت.

فراگرد مديريت امام حسين(ع)

کارشناسان علم مدیریت، وظايف مديريتي را مشتمل بر برنامه‌ريزي، سازمان‌دهي، فرماندهي، هماهنگی و كنترل مي‌دانند.[5]

1. برنامه ريزي

    برنامه­ریزی عبارت است از فراگرد تعیین و تعریف اهداف و تدارك دقیق و پیشاپیش اقدامات و وسایلی كه تحقق اهداف را میًسر می‌سازد. اقدامات و وسایل مورد نیاز عبارتند از: پیش بینی روشها، زمان و مكان ، منابع و افراد.[6]

     در هر برنامه­ريزي توجه به دو نكته از اهميت بسزايي برخوردار است، اولین نكته مهم و حیاتى در فرایند برنامه ریزى، تعیین هدف یا اهداف است. اهداف، عنصر اصلى برنامه­ریزى بوده و برنامه­ها براى دستیابى به آن طراحى و سپس اجرا مى­شوند. تمام كارها و وظایف مدیران سازمان، اعم از برنامه­ریزى، تصمیم­گیرى، سازماندهى و كنترل، به منظور دستیابى به این اهداف است.[7]

1.1. هدفگذاري

      در واقع باید گفت كه هدف یک گروه یا سازمان، نوعى وضعیت مطلوب و مورد نظر است كه گروه یا سازمان قصد دستیابى به آن ها را دارد. در این زمینه نقش اصلى مدیریت ارشد سازمان، تعیین اهداف عالى و استراتژى هاى سازمان، و ایجاد شرایط و محیطى مناسب براى اجراى این استراتژى ها در جهت رسیدن به اهداف مى­باشد، كه اين امر مي­تواند با توجه مداوم و مستمر به هدف در مرحله اجرا تضمين شود؛ ‌از اين رو امام حسين(ع) روزي كه از مدينه مي­خواست خارج شود، اهداف نهضت را در قالب وصيت نامه به برادرش محمد بن حنفيه چنين بيان كرد: « مردم دنيا بدانند كه من يك فرد جاه طلب، مقام طلب، اخلال گر، مفسد و ظالم نيستم، من چنين هدفهايي ندارم، قيام من قيام اصلاح طلبي است، قيام و خروج كردم براي اينكه مي­خواهم امت جدّ خودم را اصلاح كنم من مي­خواهم امر به معروف و نهي از منكر بكنم...»[8]

     حضرت امام حسين(ع) در وصيت نامه­اش به نكات قابل توجهي اشاره فرموده­اند كه علي­رغم اينكه حركت ايشان ختم به شهادت خود و اصحابشان و اسارت فرزندان و خاندان آن حضرت شد، لكن اهداف وصيت نامه كه عبارتند بودند از:

احياي دين،[9] رضاي الهي[10]، احياي سنت نبوي و از بين بردن بدعت­ها،[11] تغيير ساختارحكومت،[12] اصلاح­گري،[13]

عدالت خواهي و ستم­ستيزي،[14] عزت طلبي و ازادگي[15] و...تحقق پيدا كرد.

2. پيش بيني و مرحله بندي

     منظور از پيش بيني استفاده از فنوني است كه نحوه تداوم به انجام رسيدن اقدامات بعدي را روشن مي سازد.[16] از اين رو يكي از وظايف مديريت مجموعه انساني، تخمين و پيش بيني وقايع و رويدادها مي­باشد.به همين سبب امام حسين(ع) نيز بدنبال امتناع از بيعت با يزيد، به خوبي پيش بيني از اوضاع به عمل آورده بود كه جلوه­هاي آن را مي­توان در انتخاب زمان و مكان مبارزه،‌ حتي شيوه مبارزه و عبور از موانع ايجاد شده از سوي دشمن ملاحظه نمود. بنابراين انتخاب بهترين شيوه مبارزه، بهترين زمان و مكان،و برنامه ريزي دربهترين شرايط و زمينه‏ها براى تحقق يك امر، گواه مديريت توانا و مدبّر اين نهضت بود.

2.1. شيوه مبارزه

       درخصوص شكل و شيوة مبارزه، امام حسین(ع) با توجه به درک دوران حکومت پدرش و برادر بزرگوارش امام حسن مجتبی(ع) و همچنین بی‏وفایی مردم کوفه، به درستی می‏دانست که دعوت 12 هزار نفری مردم کوفه از ایشان، به واقعیت نزدیک نیست. لذا در مقابله با یزید، با توجه به یاران اندک و اهداف عالی، می‏بایست ‏شیوه مبارزه را نظامی - فرهنگی انتخاب کند.

    به روشنی می‏توان گفت که این نوع مبارزه، اولین بار بود که در این نهضت ‏به‏کار می‏رفت. از این رو امام حسین(ع) تصمیم گرفت زنان، کودکان کم و سن و سال حتی کودک شیرخواره خود را در عملیات کربلا شرکت دهد.

   شاید در نخستین نگاه، همراه آوردن کودکان و زنان برای هر شنونده‏ای شگفت‏آور باشد و احساس شود که با مدیریت نظامی ناهمساز است، اما وقتی مجموعه ماجرا را مورد مطالعه قرار دهيم، در می‏یابیم که حرکت زنان و کودکان خردسال در دل تاریکی از کوره راه‏ها و بیابان‏ها، از مدینه تا مکه و از آنجا تا کربلا و همچنین پس از حماسه کربلا و بازگشت ‏به سوی مدینه، آن هم از غیر مسیر اول، کاملاً حماسه کربلا اطلاع رسانی گردیده و عاطفه مردم را برانگیخته و آتش بر دل‏های مرده زده و سؤال‏هایی در اذهان عمومی به‏وجود ‏آورده است به طوريكه که بعدها ثمره آن روشن گردید؛ که آن تثبیت‏حقانیت قیام امام حسین (ع) و ترسیم چهره تزویر ‏حکومت‏بنی امیه بود.

2.2. زمان و مكان مبارزه

       امام حسین(ع) با انتخاب راه‏ها و منازل رسمی، که تقریباً از میان آبادی‏ها می‏گذشت، برای حرکت‏ سپاه خویش از مدینه تا کربلا و آن هم در ایام مبارکی همچون ماه‏های شعبان، رمضان و ذی حجّه به تحقق اهداف نهضت تسریع بخشید؛ زیرا فاصله سیصد فرسخی، که شامل بیست و چند منزل می‏شد، طی یکصد و هفتاد و پنج روز به ویژه توقف چهار ماهه در مکه معظّمه منجر به این شد که امام حسين(ع) فرصت اطلاع رسانی را بیابد و پیام نهضت را کاملاً تشریح و ابلاغ کند و همچنین اقدام به جذب نیروی انسانی نماید و در نهایت کاروان کربلا را برای به‏وجود آوردن حماسه عاشورا کاملاً آماده سازد؛ حتی کشاندن 30 هزار نفر از سپاه دشمن به کربلا، خود یکی از تدابیر فرهنگی امام(ع) به حساب می‏آید؛ که مبادا کشته شدنش مخفیانه صورت گیرد، بلکه در مقابل مشاهده دیدگان 30 هزار نفر قرار گیرد تا برای مستندات تاریخی پیام حماسه عاشورا مؤثر افتد.

2.3. برنامه ريزي در روز عاشورا

      امام حسين(ع) براي همه مراحل نهضت و قيام خويش، برنامه داشت؛ چه در مقدمات نهضت مانند امتناع از بيعت کردن و بيرون رفتن از مدينه و اقامت چند ماهه در مکه، و چه در ذي‌المقدمه، از قبيل نوشتن نامه به شخصيت‌هاي کوفه و بصره و دعوت از ديگران به نهضت و سخنراني‌هاي در مکه و منا و طول راه و حتي خود کربلا، همه اينها در راستاي هدفي بود که امام حسين(ع) دنبال آن بود، هيچ صحنه­اي از قيام عاشورا بدون تدبير و درايت و برنامه­ريزي پيش نيامد، حتي در صبح عاشورا هم آن گروه اندک از ياران را سازماندهي کرد و مسؤوليت افراد و فرماندهان را معين ساخت.[17]

    امام حسين(ع) در شب عاشورا پس از جلسه­اي كه با ياران خويش داشت، به امر برنامه­ريزي جهت مقابله با دشمن مي پردازد و بهترين راه مقابله را انتخاب مي كند:

الف) متصل ساختن خیمه ها با طناب به همدیگر

ب) گماشتن محافظ مسلح به فاصله هر دو خیمه، یك محافظ

ج) دیواره آتش

     امام دستور داده بود تا پشت خیمه ها خندق­هایی حفر كرده و هیزم­ها را در آن خندق­ها به آتش زنند تا با این تمهید، اولاً دشمن، از پشت به خیمه حمله نكند و ثانیاً، عرصه جنگ، تنگ گردد و دشمن قادر نباشد، همه نیروهای خود را وارد عمل نماید و فقط از روبرو بجنگد. دیواره آتش از پشت و دیواره نیروی انسانی از روبرو، باعث شده بود كه دشمن نتواند به خیمه­ها آسیب وارد آورد، و یك بار هم كه از روبرو به خیمه ها حمله كرده بودند با مقاومت شجاعانه مدافعان مسلح خیمه­ها مواجه شدند، و با دادن یك كشته عقب نشستند.

    در واقع امام‏حسین(ع) با استفاده از عوارض طبیعی و مصنوعی توانست راه نفوذ دشمن را از سه طرف مسدود نماید و تنها یک راه باریکی برای ورود و خروج به خیمه‏ها قرار داده بود و آن مسیر را نیز بوسیله مردان جنگاور و شجاع مورد حفاظت قرار داده بود، بطوریکه دشمن پیش بینی می‏کرد که با توجه به حجم نیروی رزمی خویش به میزان حدوداً 30000 نفر و نیروهای رزمی امام حسین(ع) 72 نفر، عملیات را حداکثر ظرف یک ساعت‏به نفع خود به پایان رساند؛ لکن امام حسین(ع) به وسیله نیروی انسانی اندک و تدابیر نظامی، برنامه ريزي حساب شده و رهبری نافذ خود توانست از صبح روز عاشورا تا عصر آن روز، در مقابل سپاه سی هزار نفره دشمن مقاومت کند و تلفات سنگین، یعنی بیش از 1000 نفر از دشمن بگیرد.

   همچنین در شب عاشورا، امام حسین(ع)، علی اکبر فرزند خود را به همراه سی سوار و بیست پیاده روانه فرات کرد، تا آب آوردند، آنگاه به اصحاب فرمود برخیزید و آب بنوشید که آخرین توشه شماست و وضو بسازید، غسل کنید و جامه خود را بشویید تا کفن شما باشد.[18]

   صبح روز عاشورا امام(ع) پس از نماز و ایراد خطبه برای اصحابش، صفوف اصحاب را برای رزم آماده ساخت. ستون راست‏سپاه را به تعداد 20 نفر تحت فرماندهی زهیر بن قیس، ستون چپ را به تعداد 20 نفر تحت فرماندهی حبیب بن مظاهر و مابقی را، در قلب سپاه تحت فرماندهی حضرت ابوالفضل العباس سازماندهی نمود.

سرانجام عملیات عاشورای حسینی در سال 61 هجری قمری، دهم ماه محرم، روز جمعه ساعت 8 صبح شروع و به‏مدت 8 ساعت طول کشید؛ چنانچه جنگ به صورت تن به تن ادامه پیدا می‏کرد، به نظر می‏رسید که حداقل چند روز طول می‏کشید؛ لکن دشمن بر اثر تلفات سنگین از جنگ تن به تن به هراس افتاد و بوسیله جنگ هجومی، خود را از درگیری نظامی رهانید . ولی پس از جنگ نظامی، خود را در یک جنگ تمام عیار فرهنگی یافت و از آنجایی‏که این مرحله از جنگ را پیش بینی نکرده بود و برنامه‏ای بر آن نداشت، دستاورد نظامی خود را از دست داد و پیروزی نهایی از آن منطق امام حسین(ع) و پیروان او گردید .

بنابراین در می‏یابیم که امام حسین (ع) از ابتدا با یک برنامه‏ریزی دقیق، نهضت را شروع و حتی در آخرین ساعت‏های حیات خویش از مؤثرترین تدابیر مدیریتی و رهبری استفاده نمود. به عبارت دیگر مقابله امام (ع) با دشمن حالت انفعالی نداشت، بلکه هوشمندانه و کاملاً مسلط بر اوضاع بود.[19]

2. تصميم گيري

     تصمیم ‌گیری، فراگردی است كه طی آن، شیوه عمل خاصی برای حل مسأله یا مشكل ویژه‌ای، برگزیده می‌شود.[20]

  در مدیریت اسلامی توجه بسیاری به امر تصمیم‌گیری شده است تا آنجا كه امام علی (ع) تصمیم فرد را برابر با میزان عقل و اندیشه او می‌داند.[21]

ابعاد و دقت تصميمات اتخاذ شده از سوي امام حسين(ع) را  می­توان چنین مورد تحليل و بررسي قرار داد:

2.1. تصميم گيري آگاهانه

     امام‏حسين(ع) براى تصميم‏گيرى بر خلاف يزيد در يك فضاى مه آلود قرار نگرفته بود، او به خوبى شرايط را مى‏ديده و مى‏دانسته است كه شرايط به گونه‏اى است كه جز با شهادت او اين كجى‏هاى چندين ساله ناشى از مديريت و حكومت بنى‏اميه اصلاح نمى‏گردد. مجموعه جريان قيام امام‏حسين(ع) سرشار از لحظه‏هاى مهم و خطر خيز بود؛ دعوت شدن به كاخ استاندارى مدينه، حركت از مكّه، برخورد با سپاه حُر، بى‏آبى و بى‏تابى كودكان، انبوه سپاه دشمن، غربت و تنهايى، شهادت ياران، همه و همه، لحظه‏ها و صحنه‏هايى هستند كه پاى اراده را مى‏لرزانند و انسان را در تصميم‏گيرى دچار بحران و دشوارى و تنگنا مى‏سازد، لكن امام(ع) در تمام اين شرايط بهترين تصميم و دقيق‏ترين برنامه را طرّاحى‏مى‏كرد.

   يكي از سوالهاي مهمي كه ممكن است از منظر مديريتي مطرح شود آن است كه، آيا امام حسين(ع) در ابتدا از نتيجه نهايي تصميمش (نهضتش) آگاهي داشت؟ و يا اينكه در يك شرايط اجبار و ريسك قرار گرفته بود و تصميم حضرت منفعلانه بوده است؟ آنچه از دليل عقلي و نقلي فراوان استفاده مي­شود، اين است كه امام حسين(ع) از ابتداي حركتش عاقبت آن را به روشني مي­ديد و از شهادت خود و يارانش حتي از اسارت خاندانش آگاهي كامل داشت و با آگاهي چنين تصميمي را گرفته بود.

    اسناد و مدارك، نشان مي‌دهد آن حضرت، عالمانه و آگاهانه قيام كرد و از نتايج آن مطلع بود؛ ولي اين آگاهي، در سير طبيعي و منطقي حركت ايشان، تأثيري نداشت. شهيد مطهري، دعوت مردم كوفه و نپذيرفتن بيعت با يزيد را از علل طبيعي واقعۀ كربلا مي‌شمارد و اظهار مي‌دارد كه آن حضرت، نمي‌توانست به دعوت كوفيان بي‌اعتنايي كند؛ زيرا پاسخ مثبت به چنين دعوتي، طبيعي است و نيز حاضر نبود با يزيد بيعت كند؛ زيرا وي شخص فاسد و ظالم بود. سپس ایشان علت ديگري را مطرح مي‌كند كه مهم‌ترين دليل براي قيام سالار شهيدان (ع) به حساب مي‌آيد و آن، «امر به معروف و نهي از منكر» است؛ يعني اگر كوفيان از آن حضرت دعوت نمي‌كردند، آن بزرگوار براي از بين بردن تحريف‌هاي موجود و حفظ اسلام، قيام مي‌كرد.[22]

اينك يك رشته ادله و قرائن تاريخي برخروج آگاهانه امام حسين(ع) بيان مي‌شود:

 1. كلام امام حسين(ع)به ام سلمه

«مادر، (فكر نكن كه از اين جريان تنها تو مطلع هستي) خود من بهتر از تو مي دانم كه از راه ظلم، ستم و از راه عداوت و دشمني كشته خواهم شد و سرم و از تنم جدا خواهد گرديد و خداوند بزرگ چنين خواسته است حرم و اهل بيت من اسير و فرزندانم شهيد و به زنجير اسارت كشيده شوند و صداي استغاثه آنان طنين انداز گردد ولي كمك و فريادرسي پيدا نكنند.»[23]

2. سخنراني امام به هنگام اخذ بيعت براي يزيد

   معاويه پس از شهادت رساندن امام مجتبي(ع)، از طريق تطميع و تهديد، موافقت گروهي از شخصيت‌ها را براي بيعت با يزيد جلب كرد. آنگاه كه وي با امام حسين(ع) روبرو شد، امام ضمن خطابه‌اي به وي چنين گفت: «توصيفي را كه درباره كمال و كارداني فرزندت يزيد كردي، شنيدم. تو مي‌خواهي از اين طريق مردم را به اشتباه بيندازي. گويا درباره فرد ناشناخته‌اي سخن مي‌گوئي. گويا تو آگاهي خاصي داري كه ما آن را نداريم. يزيد موقعيت و لياقت خود را در اين كار نشان داده است او يك فرد سگ باز و كبوتر باز است. پيوسته با زنان رامشگر، به نواختن انواع دستگاههاي موسيقي مشغول مي‌باشد. چه بهتر كه از اين كار صرف نظر كني، و بار سنگين گناه خود را سنگين‌تر نسازي...»[24]

3. نامه امام حسين(ع) به معاويه

     امام حسين(ع) نامه گسترده‌اي به معاويه مي‌نويسد و جرائم بزرگ او را كه در رأس آنها قتل صالحان، و اكابرصحابه و رجال پرهيزگار از شيعيان اميرالمومنين(ع) است، بر مي شمرد. آنگاه در آن نامه مي‌افزايد: «من از خدا، به خاطر اين كه به دليل يك رشته عذرها بر ضد تو قيام نكرده‌ام و قيامي به راه نينداخته‌ام، مي‌ترسم، چون ممكن است كه عذرهاي من در درگاه الهي پذيرفته نباشد».

آنگاه در پايان يادآور مي‌شود: «يكي از جرائم نابخشودني تواين است كه براي فرزند خود كه شراب مي‌نوشد و با سگ‌ها بازي مي‌كند، از مردم بيعت گرفته‌اي»[25]

4. سخنراني امام حسين(ع)در سرزمين مني

    امام حسين(ع) در اواخر حكومت معاويه در سرزمين «مني» در اجتماعي فزونتر از نهصد نفر، كه در آن شخصيت‌هاي بزرگ از بني هاشم و ياران رسول خدا و فرزندان آنها و تابعان شركت داشتند، با يك سخنراني مستدل، درباره نظام حاكم بر كشور اسلامي، سخن گفت. و از آنان خواست كه سخنان او را به افراد ديگر برسانند و به شخصيت‌هاي بزرگ كه در بلاد اسلامي به سر مي‌برند، بنويسند، و پس از بازگشت به اوطان خود، آنان را از نظريه حضرتش آگاه سازند.

آن حضرت، سخن خود را از بحث در باره معاويه آغاز كرد و جناياتي را كه او درباره امت اسلامي بالاخص شيعيان اميرالمومنين(ع) مرتكب شده‌بود، يادآورشد.

راوي مي‌نويسد:«حسين بن علي(ع) در اين مجمع، بسياري از آياتي را كه در حق خاندان رسالت وارد شده و يا سخناني كه پيامبر درباره آنان گفته بود يادآور شد، و از حضار كه استوانه‌هاي اسلام در مكه و مدينه و ديگر بلاد بودند تصديق و گواهي خواست. آنگاه آنان را به خدا سوگند داد، كه اين حقايق را به افراد متعهد و با ايمان برسانند. و همه آنان به تصديق حضرتش برخاستند».[26]

   گذشته از همه اين‌ها، امام حسين(ع) در روز هشتم ذي الحجّة، حج را به عمره مفرده تبديل كرد، در برابر انبوهي از مردم سخنراني كرد و انگيزه انصراف خود از شركت در مراسم حج و خروج به سوي عراق را تشريح نمود. و به گونه‌اي روشن فرمودكه: «مرگ بسان قلاده عروس بر گردن انسان بسته شده‌است و من همانند علاقه يعقوب به يوسف، به پيوستن به نياكان خود مشتاقم.گويا مي‌بينم كه به شهادت مي‌رسم و گرگان بيابان (بني أميّه) بندهاي بدن مرا قطعه قطعه مي‌كنند. آنگاه فرمود: كساني كه مي‌خواهند در اين راه خون بدهند و به لقاء الهي بپيوندند، آماده حركت باشند. من بامدادان حركت مي‌كنم.[27]

در كتاب كامل ابن‏اثير نقل شده كه آن حضرت به عبداللّه بن زبير كه علّت تصميم اورا از حركت جويا شد فرمود:«براستى پدرم براى من حديث كرد كه شهر مكه را بزرگى است كه به وسيله او حرمت اين شهرشكسته شود، و من دوست ندارم كه آن بزرگ من باشم و به خدا سوگند اگر من دو وجب بيرون مكه كشته شوم بهتر دوست دارم تا يك وجب و هر چه دورتر باشم از مكه و كشته شوم، پيشمن محبوبتر است و به خدا سوگند اگر من در لانه جانورى از اين جانوران باشم مرا بيرون آوردهتا آنچه را خواهند نسبت به من انجام دهند».[28]

با اين توصيف­ها ملاحظه مى‏كنيد كه تصميم‏گيرى امام‏حسين(ع) از آگاهى و پيش‏بينى لازم‏نسبت به نتايج و عواقب آن برخوردار بوده است.

2.2.  ارزيابي راه حلها و انخاب بهترين راه حل

 پرداختن به اين موضوع را با اين پرسش آغاز مي كنيم كه: آيا تصميم امام‏حسين(ع) از بين راه حلهاي مختلف انتخاب شده است؟ يا اينكه تنها تصميم و راه حل موجود بوده است؟

قبل از خروج امام(ع) از مدينه، عده‏اى از مشايخ حجاز و زنان و مردان سرشناس و دوستداران امام(ع) نزدش آمده و او را از اين سفر مخاطره‏آميز منع كرده و هر كدام راه ‏حلهايى، پيشنهاد كردند و امام(ع) نيز ضمن شنيدن نظرات آنان و تقدير ازخيرخواهى‏ودلسوزيشان به هر كدام پاسخ مناسبى داده است، كه اجمالاً به آنها اشاره ‏مى‏شود:

2.2.1. بيعت با يزيد

    پس از امتناع بيعت و ردّ درخواست وليد(استاندار مدينه)، روزى در بين راه مروان امام را ملاقات كرد و گفت: اى ابوعبدالله، من‏ترا پندى مى‏دهم كه اگر آن را بپذيرى، راه راست در پيش روى تو گشوده خواهد شد. امام فرمودند: بگو تا گوش كنم، مروان گفت: من به تو توصيه مى‏كنم كه با يزيد بن معاويه بيعت نمايى تا هم دين و هم دنيايت را نگهدارى.حضرت در پاسخ فرمود: «اِنَا للّهِ وَاَنّا اِلَيْهِ راجِعُون وَعَلَى اْلا سْلامِ السَلامُ اِذا بُلِيَتِ اْلاُمَّةُ بِراعٍ مِثْل يَزيدَ وَلَقَدْ سَمِعْتُ جَدِّى رَسُولَاللّه صلّى اللّه عليه و آله يَقُولُ:اَلْخِلافَةُ مُحَرَّمَةٌ عَلى الِ ابى سُفْيان فَاِذا رَاَيْتُمْ مَعاوِيَة عَلى مِنْبَرِى فَابْقَرُوا بَطْنَهُ وَقَدرَآهُ اَهْلُ الْمَدِينَة عَلَى الْمِنْبرِ فَلَمْ يَبْقَرُوا فَابْتَلاهُمُاللّه بِيَزِيدَ الْفاسِقِ؛ اينك بايد فاتحه اسلام را خواند كه مسلمانان به فرمانروايى مانند يزيد گرفتار شده اند. آرى من از جدم رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله شنيدم كه مى فرمود: خلافت بر خاندان ابوسفيان حرام است و اگر روزى معاويه را بر بالاى منبر من ديديد بكشيد، ولى مردم مدينه او را بر منبر پيامبر ديدند و نكشتند واينك خداوند آنان را به يزيد فاسق (و بدتر از معاويه ) مبتلا و گرفتار نموده است»[29]

 2.2.2. قيام در مدينه

       عده‏اى از ياران حضرت، قيام در مدينه راپيشنهاد نموده بودند لكن بعدها براى آنان روشن گرديد كه امام(ع) به واسطه حركتش ازمدينه تا كربلا توانست حداكثر بهره بردارى را در رابطه با روشن سازى افكار عمومى و حتّى جذب و آموزش يارانش بنمايد، علاوه بر آن چنانچه در مدينه نهضت را رهبرى مى‏نمود قبل از آنكه كوچكترين نتيجه‏اى گرفته شود توسط مأموران يزيد و حتى مردم جاهل و منافق كشته مى‏شد. از سوى ديگر، اصولاً از بدو تولد آن حضرت، موضوع شهادتش در كربلامطرح بوده است، حتّى در زمان انبياى پيشين نيز روشن بوده كه حسين(ع) فرزند پيامبر خاتم در كربلا شهيد خواهد شد.[30]

2.2.3. پناه گرفتن در مكّه

 عده‏اى مانند ابن‏زبير، عبدالله بن‏جعفر و محمد بن حنفيّه مى‏گفتند مكّه حرم خدا و جاى أمن است، اگر در مكّه بمانيد بهتراست از رفتن به كوفه، لكن امام(ع) در پاسخ محمد بن حنفيه فرمود: خوف اين دار که مكه، ‏يزيد مرا در حرم خدا با مكر و حيله به قتل برساند و بدين وسيله احترام خانه خداشكسته‏شود.[31]

2.2.4. گرفتن امان از والى مكّه

    هنگامى كه عبدالله بن جعفراز تصميم قطعى امام(ع) يعنى حركت از مدينه براى خروج بر يزيد مطلع گرديد، نزد عمروبن سعيد والى مكّه رفته و از او براى امام(ع) أمان نامه گرفت. از اين رو والى مكّه به امام(ع)اعلام مى‏دارد: «با خبر شدم كه تصميم دارى به طرف عراق (كوفه) حركت كنى، تو را به خدا ازاختلاف بپرهيز و اگر از روى ترس و ناچارى به سمت عراق مى‏روى، به سوى من بيا كه درامان من خواهى بود».

حضرت در پاسخ او چنين مرقوم فرمود: «بهترين أمانها، أمان خداست و كسى كه در دين، ترس از خدا نداشته باشد در آخرت از امان اوبرخوردار نخواهد بود».[32]

2.2.5. فرار به نقاط دور دست

      بعضى از افراد مانند محمد بن حنفيه به نحوى به امام پيشنهاد كردند كه به سوى يمن بگريزد، لكن امام در پاسخ آنان‏فرمودند: «من هرگز چنين نخواهم كرد و در انتظار قضا و قدر الهى هستم، تا خداوند آنچه را كه مى‏خواهد، انجام شود.» از سوى ديگر؛ حكّام يمن نيز بى‏چون و چرا در فرمان يزيد بودند؛ به طورى كه در منزل تنعيم امام(ع) با كاروانى كه از يمن مى‏آمد برخورد كرد، سؤال فرمود اين اموال و هدايا براى كيست؟ آنها گفتند از حاكم يمن براى يزيد است، امام آن اموال را مصادره نمود. در اين رابطه برخى از انديشمندان گفته‏اند كه چه بسا هدف از اين مصادره از سوى امام(ع) اثبات اين مطلب بوده است كه در يمن نيز با توجه به وجود چنين حكّامى در امان نبوده بلكه اگر به آنطرف مى‏رفت بى‏نتيجه به شهادت مى‏رسيد.[33]

ناگفته نماند همه آن رازها و اهدافى كه امام(ع) دراين نهضت دنبال مى‏كرد براى ما روشن نيست. لكن با توضيحات بالا براى ماروشن شدكه؛ امام با پيش‏بينى‏دقيق و برنامه خاص خود در تصميم‏گيرى‏هاى هيچ‏گاه شتابزده وانفعالى عمل‏نمى‏نمود. و از اين رو يزيد را در چالشى سخت قرار داده بود، زيرا معمولاً مديرانى كه هوا پرستند، نمى‏توانند در اوضاع پيچيده و بحرانى تصميم منطقى وعقلايى اتخاذ كنند.

3. مديريت منابع انساني

از سوی صاحب‏نظران، برای این اصطلاح تعاریف زیادی ارئه شده است که ما به اقتضای بحث، به ارائه یک تعریف از این تعریف‏ها بسنده می‏کنیم.

    دکتر اسفندیار سعادت می‏نویسد: «مدیریت منابع انسانی را شناسایی، انتخاب، استخدام، تربیت و پرورش نیروی انسانی به منظور نیل به اهداف سازمان تعریف کرده‏اند و منظور از منابع انسانی یک سازمان، تمام افرادی است که در سطوح مختلف سازمان مشغول به کارند»[34]

   از اين رو در اختیار داشتن نیروی انسانی شایسته و کارآمد از مهم‏ترین عوامل موفقیت مدیران و برنامه‏های آنان است. امام حسين(ع) از این نکته غافل نبوده است؛ حتی در شرایط سخت و بحران، که عموم مدیران و رهبران ملاک گزینش و پالایش را در جذب نیروی انسانی قائل نمی‏شوند. با اين حال می‏بینیم که نیروی انسانی حضرت امام حسين (ع) عموماً از نظر موقعیت‏سیاسی اجتماعی و فضائل اخلاقی، بسیار برجسته و عالی و دارای سوابق اجتماعی و سیاسی و از اصحاب کبار حضرت پیامبر اکرم(ص) و حضرت علی(ع) بودند و در غزوات آنان شرکت داشتند؛ در واقع از نخبگان قبائل خود بودند.[35]

    نهضت عاشورا و قيام امام حسين(ع) از آغاز تا انجام، مجموعه‏اى از الگوهاى ارزشمند درفضايل اخلاقى، عبادى، عقيدتى، اجتماعى، مديريتي و... است كه مى‏تواند طالب هر نوع فضيلتى را سيرآب و خواهان هر اسوه والگويى را كام‏ياب نمايد؛ چرا كه مجموعه  نيروهي انساني عاشورا از تمامى اقشارمختلف جامعه و از همه مراحل سنى از كودك و خردسال ونوجوان گرفته تا جوان و ميان‏سال و از عمر متوسط گرفته تا پيركهن‏سال، از نو عروس و تازه داماد گرفته تا پدر و مادر داغ‏ديده، ازسفيد و سياه گرفته تا آزاد و برده، از فرزند و بستگان گرفته تا نيروى از دشمن گريخته و به دوست پيوسته؛ همه‏و همه در اين مجموعه با ارزش، تعبيه شده است؛ مجموعه‏اى كه امام حسين(ع) درباره آن‏ها فرمود: «فَاِنّى لا أعلم اصحاباً أوفى‏ ولا خيرٌ من أصحابى و لا أهل بيت أبرّ و لا أوصل من أهل بيتى فجزاكم‏اللَّه خير الجزاء».[36]  

3.1. ويژگي­هاي نيروي انساني

در اينجا به برخي از ويژگي هاي نيروي انساني نهضت امام حسين(ع) اشاره مي شود:

3.1.1. مقاومت

     در نهضت حسيني بيش‏ترين مصيبت را حضرت زينب(س) تحمل كرد، حضرت زينب(س)، قهرمان كربلا است كه به حق مى‏توان آن بانوى بزرگ را «ام‏المصائب» ناميد.

آن حضرت، قطع نظر از مصايبى كه در فراق جد، پدر، مادر و برادر خود متحمل شد تنهادر قضيه عاشورا، شهادت و به خون غلتيدن بيش از بيست نفر از نزديك‏ترين افراد خانواده خود را به چشم ديد. از اين رو زينب(س)، هم مادر شهيد است (3 تن) و هم خواهر شهيداست (تا 8 شهيد) و هم عمه شهيد (9 تن) و هم خاله شهيد (3 تن) كه بى‏شك صبرى جميل لازم دارد. 

 3.1.2. وفاداري

    اگر چه در صحنه كربلا و فرهنگ عاشورا، همه ياران امام حسين(ع) با وفا بلكه با وفاترين بودند، اما در رأس همه وفاداران، حضرت ابوالفضل العباس(ع) قرار داشت. واژه‏ها و تعبيرهايى كه درباره اين سردار كربلا وارد شده، همه حاكى از فضايل ومناقبى‏است كه در صحنه عاشورا به نمايش گذارده است؛ مانند نافذ البصيرة (داراىبينش‏عميق)، صلب الايمان (ايمان قوى)، آثر و ابلى (ايثارگر و سر بلند درامتحانات)،العبدالصالح (بنده شايسته) المطيع‏للَّه و لرسوله (مطيع خدا و پيامبر)،الفادى(فداشده)، الواقى (نگهبان)، الساعى (تلاش گر)، السقاء (آب‏آور طفلان)، صاحب اللواء (علم‏دار) و بالاخره، شهيد و مجاهد در ركاب امام خود؛ چنان كه در روايتى امام صادق(ع) فرمود: «كان عمّنا العباس بن على نافذ البصيرة، صلب الايمان، جاهد مع أبى‏عبداللَّه و ابلى بلاء حسناً ومضى شهيداً».[37] 

و امام سجاد(ع) فرمود: «رحم‏اللَّه العباس فلقد آثر و ابط و فدى اخاه بنفسه حتى قطعت يداه...».[38]

3.1.3. الگوي نادمان

    ملحق شدن حر، به امام حسین (ع) یکی از وقایع برجسته نهضت کربلا و یکی از لطایف مدیریت منابع انساني امام حسین (ع) است. سخنان امام(ع) در منزلگه غدیب الهیجانات و غیره و سیراب کردن حر و سپاهش و حتی اسبان آنان، همانند برقی روح و روان حر را روشن کرد و انقلابی در او به‏وجود آورد و احساس حق طلبی او را بیدار، و جذب رهبری نورانی و انسانی آن حضرت (ع) کرد. سرانجام با رشادت تمام در رکاب حضرت به درجه شهادت نائل آمد.

     حرّ در مراجعه به امام مى‏گويد: «من اول كسى بودم كه بر شما خروج كردم، اجازه فرماييد اول كسى باشم كه در راه شما كشتهشوم و با جدّت مصافحه كنم».[39] 

3.1.4. علاقه مند به رهبر

     در روز عاشورا، خبر اسارت فرزند محمد بن بشیر حضرمی (که یکی از یاران آن حضرت بود) توسط نیروهای ابن زیاد به وی رسید. امام (ع) به او فرمود: تو آزادی، برو و در آزادی فرزندت تلاش کن. حتی چند قطعه پارچه قیمتی به او داد؛ تا در اختیار کسانی که می‏توانند در آزادی فرزندش تلاش کنند، قرار دهد. لکن محمد بن بشیر گفت‏ به خدا سوگند من ابداً دست از تو بر نمی دارم و این جمله را نیز اضافه نمود که اگر درندگان بیابان‏ها مرا قطعه قطعه کنند و طعمه خویش قرار دهند، دست از یاری تو بر نمی‏دارم.[40]

  «عابس» از شخصيت‏هاى بارز شيعه است. او شخصيتى مدير، ارجمند، شجاع، سخن‏ورو زاهدى شب زنده‏دار بود و از نظر پاكى و خلوص و قهرمانى و شور انگيزى از بزرگ‏ترين انقلابيون به حساب مى‏آمد.[41] وى به امام عرض مى‏كند: «يا أبا عبداللَّه! اما واللَّه ما أمسى على وجه الأرض قريب ولا بعيد أعزّ علىّ ولا أحبّ الىّ منك، ولوقدرت على ان ادفع عنك الضَيم او القتل بشى‏ءٍ اعز علىّ من نفسى و دمى لفعلت؛ اى حسين! به خدا سوگند، هيچ كسى در روى زمين نزد من عزيزتر و محبوب‏تر از تو نيست واگر ممكن بود به چيزى بهتر از جانم و خونم از تو دفاع كنم چنين مى‏كردم».[42]

3.1.5. معتقد

   در گرما گرم نبرد در صحنه كربلا يكى از عاشوراييان به نام «ابو ثمامه صيداوى» دريافت كه ظهر شده و وقت نماز است؛ از اين رو به امام عرض كرد: مى‏خواهم در حالى خدا راملاقات كنم كه اين نماز را نيز به جاى آورده باشم. به دنبال اين يادآورى، امام با نگاهى به‏آسمان فرمود: «ذكرت الصلوة جعلك اللَّه من المصلين؛ به ياد نماز هستى، خداوند تو راازنماز گزاران قرار دهد. آرى هم‏اكنون، اول وقت نماز است از دشمن مهلت بخواهيد تانماز بخوانيم».[43]  

   در ميان عاشوراييان افرادى «كثيرالصلوة» نيز وجود داشتند و شايد همين كثرت نمازشان باعث شده در ميدان جنگ دليرانه جنگ كنند. يكى از اين افراد كه نقش الگودهى دارد «سويدبن عمرو» است كه در توصيف وى مى‏نويسند: «كان شريفاً كثير الصلوة» و وقتى در ميدان نبرد قرار مى‏گيرد «قاتل قتال الاسد الباسل و بالغ فى الصبر على الخطب النازل؛ در زمانى كه جنگ مى‏كند به سان شيرى شجاع و در مشكلات و گرفتارى‏ها صبور و مقاوم است».[44] 

3.1.6. جان نثار

    «حنظلة بن سعد تهامى» با رشادت تمام، بدن خود را سپر وجود مبارك امام مى‏كند وتيرها، نيزه‏ها و شمشيرهايى كه از هر سو به قصد جان امام پرتاب مى‏شوند به‏جان مى‏خردكه:«وقف بين يدى الحسين ليقيه السهام و الرماح و السيوف بوجهه و نحره؛ پيش روى امام حسين(ع) ايستاد و به وسيله صورت و سينه خود از اصابت تير و نيزه وشمشير به امام جلوگيرى كرد».[45] 

يكى ديگر از اين جان‏نثاران «سعيد بن عبداللَّه حنفى» است كه:  «تقدم امام الحسين فاستهدف لهم يرمونه بالنبل، كلما اخذ الحسين يميناً و شمالاً قام بينيديه فما زال يرمى به حتى سقط الى الارض؛ در پيش روى امام ايستاد و خود را هدف تيرهاى دشمن قرار داد تا اين كه به زمين افتاد و به شهادت رسيد».[46] 

4. رهبري

    يکی از اجزای اصلی و مهم مديريت، رهبری است زيرا در تمام مواردی که اسم از مديريت به ميان می­آيد، اولين چيزی که به نظر می­رسد رهبری است. يکی از مهمترين وظايف مدير توانا هدايت و سرپرستی نيروهای انسانی است يعنی تلاش او برای اينکه زير دستان به طور موفقيت آميزی کار خود را انجام دهند. هميشه سازمانهايی موفق هستند که شخص کارآمدی در صدر آن سازمان قرار دارد. برخی از صاحب نظران در باب تعریف رهبری(Leadership)  چنین آورده‌اند: «به تعداد افرادی که در صدد اراية تعریفی از رهبری برآمده‌اند، به همان تعداد تعریف برای رهبری وجود دارد»  ولي مي توان آنرا چنين تعريف كرد: «فرایند هدایت و اعمال نفوذ بر فعالیت‌های گروه یا اعضای سازمان».[47] 

  از آنجا که محتوای حرکت عاشورای حسینی(ع)، تبلور عینی یک الگوی رهبری موفق و مؤثر است، بررسی آن به عنوان یک مسئله مهم و زنده ضرورت دارد. کارکردهای مدیریت و رهبری در حرکت‏حسینی(ع) در متعالی ترین وجه خود تجلی یافته بود. امام حسین (ع) صحنه‏ها را طوری ترتیب داده بود که گویی این نمایش، الگوی مدیریت و رهبری موفق و مؤثر باید تا قیامت‏باقی بماند.

     افزون بر اصل جايگاه و نقش رهبرى در حركتهاى اصلاحى وسياسى بويژه در ساختار اجتماعى و نظام سياسى گذشته، رهبرى وامامت حضرت سيدالشهدا(ع) در حركت كربلا و هدايت و مديريت نهضت از آغاز تا انتها توسط ايشان بسيار چشمگير و برجسته است، بگونه‏اى كه على‏رغم شخصيت و نقش آفرينى جاودانه خويشان واصحاب فداكار حضرت، مى‏توان حركت كربلا و نهضت عاشورا رامساوى با حسين(ع) شمرد، گويا كه هر آنچه در جبهه حسين(ع) از آغازتا انتها و حتى پس از شهادت وى در دوران اسارت خاندان نبوت، رخ داد، برخاسته از شعاع امامت و سرپنجه مديريت و تدبير آن بزرگوار بود. واين گونه بود كه نهضت عاشورا بر كاكل رهبرى و منطق حسين(ع)مى‏گرديد و پيش مى‏رفت.

افزون بر آن همه دستاوردهاى حركت سيدالشهدا(ع) كه بارها بازگو و تحليل شده است، چگونگى سلوك حضرت در موضع رهبرى نهضت، در همان فاصله زمانى كوتاه، الگويى ماندگار را از رهبرى اسلامى و شاخصه‏هاى آن ترسيم كرده است كه بايد همانند اهتمام به اصل حركت امام(ع) و اهداف نهضت وى و پيامها و پيامدهاى آن، مورد توجه و تأسّى قرار گيرد. جامع نگرى، عاقبت انديشى، مهربانى و مدارا وعطوفت، شجاعت و قاطعيت در مديريت و عدم خلط آن با استبداد وخودكامگى، صبر و متانت، نظم و اعتقاد به برنامه­ريزى و سازماندهى، اهتمام به روشنگرى و هدايت و تبليغ، توجه به معنويات و اهتمام به عبادت و دعا و پيوند قلبى با خدا، و تلاش و برنامه­ريزى براى استفاده بهينه از فرصتها، از جمله نكته‏ها و محورهاى درس‏آموزى است كه درمجموع، الگوى «رهبرى حسينى» را پيش روى ما مى‏گذارد و كربلا را مدرسه آموختن روش مديريت دينى و شيوه رهبرى اسلامى مى‏سازد.

5.1. اصول رهبري

    در واقع هدايت و رهبرى در نهضت امام‏حسين(ع) بر پايه اصول و ارزشهاى دين قرار داشت، دراين بخش به تعدادى از اصول رهبرى در نهضت حسينى اشاره مى‏گردد:

5.1.1. اصل آگاهي بخشي

     امام(ع) در آخرين روز توقفش در مكّه و هنگامى كه قصد عزيمت به كربلا را نمود؛ با يارانش پيرامون حركت به كربلا و خطرات آن بيان مبسوطى را ايراد فرمود، به فرازى از آن توجه بفرماييد: «آگاه باشيد، هر يك از شما حاضر است در راه ما(يعنى راه اعتلاى كلمه حق) از خون خويش بگذرد و جانش را در راه شهادت و لقاى پروردگار نثار كند آماده حركت با ما باشد كه من فرداصبح حركت خواهم كرد ان‏شاءالله تعالى.»[48]

 در شب عاشورا نیز پس از ایراد خطبه‏ای مفصل یاران خود را نسبت‏به ماندن و رفتن از میدان عملیات در روز عاشورا آزاد گذاشت، زیرا امام (ع) برای تحقق حماسه مقدس عاشورا تاکید داشت که یاران زیر پرچم با بصیرت عمل کنند و هر کدام از آنها چنانچه با انگیزه‏های دیگر آمده‏اند، پالایش شوند.

5.1.2. اصل ايجاد انگيزش

    یکی از اصول مهم رهبری نهضت کربلا اصل انگیزش بود. از این رو امام (ع) در روز عاشورا پس از نماز صبح رو به سوی یارانش نموده، برای ایجاد آمادگی روانی کامل آنان چنین فرمود: « ای بزرگ‏زادگان، صبر و شکیبایی به خرج دهید که مرگ چیزی جز یک پل نیست که شما را از سختی و رنج عبور داده، به بهشت پهناور و نعمت‏های همیشگی آن می‏رساند چه کسی است که نخواهد از یک زندان به قصری باشکوه انتقال یابد . همین مرگ برای دشمنان شما مانند آن است که از کاخی به زندان و شکنجه‏گاه منتقل گردد.»[49]

5.1.2. اصل قانون گرايي

     معمولاً در شرايط بحرانى كمتر كسى است كه به قانون و موازين اجتماعى يا شرعى پايبند بماند، لكن اولياء الهى و به ويژه امام‏حسين(ع)در سخت‏ترين شرايط، رهبرى خود را مبتنى بر رعايت قانون و موازين قرار داده بود، از اين رو در هنگامى كه با اولين واحد نظامى دشمن برخورد مى‏كنند؛ يكى از ياران آن حضرت يعنى زهير بن قين پيشنهاد مى‏كند كه بهتر است ما حمله را شروع كنيم، زيرا با فرارسيدن نيروهاى امدادى هرگز قادر به كمترين مقاومت نخواهيم بود. امام(ع) در پاسخ به پيشنهادايشان‏فرمود: « ما كنت لابد اهم بالقتال‏؛ من جنگ را آغاز نخواهم كرد.»[50]

5.2. ويژگي­هاي رهبر

     يكى از نقش‏هاى مهم و اساسى رهبران، هدايت كردن امت در مراحل سخت و بحرانى است. خصوصاً آنگاه كه دشمنان انسى و جنّى سيل شبهات را به سوى جامعه روانه مى‏سازندو اكثريت مردم را از يقين خارج ساخته و در دو راهى شك و گمان نگه مى‏دارند. رهبر بايد ازكمالات لازم برخوردار باشد تا بتواند پناهگاه مردم باشد. عطار مى‏گويد با شك و ترديد نمى‏توان ادامه راه داده و به مقصد رسيد. اگر امت به دام ترديد افتادند فقط رهبر الهى كه به علم و معرفت و معنويت مزين است مى‏تواند مردم را به يقين رسانده و از شك برهاند.[51]

5.2.1. قاطعيت

     امام حسين(ع) پس از تصميم به قيام و تشخيص امر خدا واحساس وظيفه براى مبارزه با دستگاه غاصب يزيد، قاطعانه وارد عمل مى‏شود، به طورى كه درخواست افراد مخلص و بزرگوارى مانند عمربن عبدالرحمن مخزومى، عبدالله بن عباس و محمد حنفيه نمى‏تواند او را از تصميمش منصرف سازد و او با اراده‏اى استوار، حركت الهى خويش را براى رسيدن به اهداف والا و مقدسش آغاز مى‏كند. امام حسين(ع) در خطبه معروفش در مكه مكرمه مى‏فرمايند:« اَلْحَمْدُللّه وَماشاءَاللّه وَلا قُوّة اِلاّ بِاللّه وصَلّى اللّه عَلى رَسُولِهِ، خُطَّالْمَوْتُ عَلى وُلْدِ آدَمَ مَخَطَّ الْقلادَةِ عَلى جِيدِالفَتاةِ
وَما اَوْلَهَنِى اِلى اَسْلافى اِشْتِياقِ يَعْقُوبَ اِلى يُوسُفَ وَخَيَّرلى مَصْرَعاً اَنَا لاقِيِه كَاَنَّى بِاَوْصالِى تَتَقَطَّعها عُسْلان الْفَلَواتِ
بَيْنَ النّواويس وَكَرْبَلا فَيَمْلا نَّ مِنِّى اَكْراشاً جوفاً وَاَجْرِبَة سُغْباً لامَحيصَ عَنْ يَوْمٍ خُطَّ بِالْقَلَمِ رِضَااللّه رِضانا اَهْل البَيْتِ
نَصْبِرُ عَلى بَلائِهِ وَيُوَفِّينا اُجُورَالصّابِرِينَ لَنْ تُشذَّ عَنْ رَسُولِاللّه لُحْمَتُهُ بَلْ هِىَ مَجْمُوعَةٌ لَهُ فى حظِيرَة الْقُدْسِ تُقَرُّبِهِمْ عَيْنُهُ
وَيُنْجَزُبِهِمْ وَعْدُهُ اَلا وَمَنْ كانَ فينا باذِلاً مُهْجَتَهُ مُوَطِّناً عَلى لِقاءِاللّه نَفْسَهُ فَلْيَرْحَل مَعَنا فَاِنَّى راحِلٌ مُصْبِحاً اِنْشاءَاللّه؛ سپاس براى خداست ، آنچه خدا بخواهد همان خواهد بود و هيچ نيرويى حكمفرما نيست مگر به اراده خداوند و درود خداوند بر فرستاده خويش. مرگ بر انسانها لازم افتاده همانند اثر گردن بند كه لازمه گردن دختران است و من به ديدار نياكانم آنچنان اشتياق دارم مانند اشتياق يعقوب به ديدار يوسف و براى من قتلگاهى معين گرديده است كه در آنجا فرود خواهم آمد و گويا با چشم خود مى بينم كه درندگان بيابانها (لشكريان كوفه ) در سرزمينى در ميان نواويس و كربلا اعضاى مرا قطعه قطعه و شكمهاى گرسنه خود را سير و انبانهاى خالى خود را پر مى كنند. از پيشامدى كه با قلم قضا نوشته شده است ، چاره و مفرى نيست ، بر آنچه خدا راضى است ما نيز راضى و خشنوديم . در مقابل بلا و امتحان او صبر و استقامت مى ورزيم و اجر صبركنندگان را بر ما عنايت خواهد نمود. در ميان پيامبر و پاره هاى تن وى (فرزندانش ) هيچگاه جدايى نخواهد افتاد و در بهشت برين در كنار او خواهند بود؛ زيرا آنان وسيله خوشحالى و روشنى چشم پيامبر بوده و وعده او نيز (استقرار حكومت اللّه ) به وسيله آنان تحقق خواهد پذيرفت.آگاه باشيد كه هريك از شما كه حاضر است در راه ما از خون خويش بگذرد و جانش را در راه شهادت و لقاى پروردگار نثار كند آماده حركت با ما باشد كه من فردا صبح حركت خواهم كرد ان شاءاللّه»[52]

5.2.2. دين داري بصيرانه

    امام حسين(ع) رهروى است كه چون مقتدايش على(ع) كه در گرماگرم جنگ وچكاك ‏شمشيرها به «ذعلب يمانى» فرمود: «أَفأَعبُدُ ما لا أرى‏؛ مگر مى‏شود خدايى راكه‏نمى‏بينم بپرستم» و آنگاه توضيح داد: «لَاتُدْرِكُهُ الْعُيُونَ بِمُشَاهَدَةِ الْعِيَانِ،وَلكِنْ‏تُدْرِكُهُ‏الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِيمَانِ».[53]

خدا را مى‏ديد و لذا مى‏فرمود: «عَمِيَت عَينٌ‏لاتَراكَ».[54]

5.2.3. دينداري با غيرت و حميّت

      آن روز حسين(ع) در محضر معلمش نشسته بود و على(ع) آن استاد بى‏بديل، موضوع عصبيّت را تبيين مى‏كرد؛ به اينجا رسيد كه فرمود: «اگر به ناچار بايد تعصب پيشه كرد پس در (تحصيل) خصال كريمه و اعمال پسنديده و امورمحموده كه بزرگان و اصل و نسب‏داران از يكديگر گوى سبقت مى‏ربايند، بايد تعصب ورزيد. وبراى خصيصه‏هاى نيكو چون همسايه‏دارى، وفاى به عهد، و پيروى از نيكى‏ها، سرپيچى ازتكبر، كسب فضيلت و خوددارى از عهدشكنى و بزرگ شمارى قتل، انصاف نسبت به خلق وكظم غيظ و پرهيز از فساد، (براى چنين امورى) بايد تعصب ورزيد.»[55]

خلاصه و نتيجه گيري

   چنانچه سابقه شايستگى‏هاى امام‏حسين(ع) را مورد بررسى قرار دهيم اذعان خواهيم نمود كه حضرت درتمام ابعاد مهارتهاى مديريتى، اعم از مهارت فنى(فنون نظامى)، مهارت ادراكي ومهارت انسانى، شايستگى كامل در حد عالى را دارا بوده است. حضرت در طول عمر به سان آفتاب، نور مى‏افشاند و از پرتوهاى درخشان خويش مردم را بهره‏مند مى‏ساخت، گروهى ازدانشش سود مى‏بردند، جمعى از رفتارش درس مى‏آموختند، عده‏اى از اخلاق الهيش راه تهذيب نفس را فرا مى‏گرفتند و برخى از بيان رساى او درس ادب مى‏آموختند. و اينك در سطور گذشته درس مديريت و رهبري را از اين نهضت ماندگار آموختيم كه خلاصه آن در پي مي آيد:

1. نهضت امام حسين(ع) داراي يك فراگرد مديريتي روشن است؛

2. نهضت و حركت امام حسين(ع) بر مبناي يك برنامه دقيق صورت گرفته است؛

3.  مديريت امام حسين(ع) با اهداف عالي و روشن صورت گرفت؛

4. برخي از اهداف نهضت امام حسين(ع) عبارتند از: احياي دين، رضاي الهي، احياي سنت نبوي و از بين بردن بدعت­ها، تغيير ساختارحكومت، اصلاح­گري،عدالت خواهي و ستم­ستيزي، عزت طلبي و ازادگي و...تحقق پيدا كرد؛

5. امام‏حسين(ع) براى تصميم‏گيرى بر خلاف يزيد در يك فضاى مه آلود قرار نگرفته بود، او به خوبى شرايط را مى‏ديده و مى‏دانسته است كه شرايط به گونه‏اى است كه جز با شهادت او اين كجى‏هاى چندين ساله ناشى از مديريت و حكومت بنى‏اميه اصلاح نمى‏گردد؛

6. به همراه آوردن خانواده اعم از زنان و خردسالان و دادن رهنمودهايى براى ايفاى نقش فرهنگى بعد از شهادت خويش، يكى از بارزترين جلوه‏هاىسازماندهى نيرويى در نهضت حسينى است؛

7. امام حسين(ع) به صورت يك مدير در نقش رهبرى ملتزم و متعهدوبه صورت نمونه‏اى از تربيت اسلامى به همه مديران و رهبران اسلامى درس مديريت و رهبري آموخت؛

8. برخي از صفات رهبري نهضت حسيني عبارتند از: قاطعيت، داشتن هدف روشن، عقيده همراه با بصيرت و...است؛

8. نهضت امام حسين(ع) نيروهاي انساني با ويژگي هاي همچون: وفادارى، مقاومت، علاقه‏مندى به رهبر، جان نثارى، معتقد بودن را با بهترين شكل مديريت كرد.

كتابنامه

1. آقا پيروز، علي و همكاران، مديريت در اسلام، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، دوم،‌1384.

2. ابن شهرآشوب، مناقب مناقب ابن شهرآشوب ، چاپ قم، بي تا.

3 . ابن اثير، معز الدين الكامل، ابن اثير، بيروت.

4. ابن كثير دمشقى، البداية والنهايه،  بيروت.

5. استونر، جیمز ای.اف و دیگران، ترجمة پارساییان و اعرابی، مدیریت، انتشارات دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1382، چاپ دوم.

6. ابن قتبيه دينوري،  الامامة و السياسة، ط مصر.

7. ابو مخنف، مقتل الحسين، تحقيق حسن غفاري، قم

8. ابن نما، مثيرالاحزان ، تهران، بي تا.

9. ابن طاووس، لهوف، ترجمه عليرضا رجايي تهراني، انتشارات نبوغ

10. پيشوايي، مهدي، سیمای پیشوایان در آینه تاریخ، دار العلم، 1387.

11. حق‌شناس، علی‌محمد و دیگران، فرهنگ معاصر هزاره، انتشارات مؤسسة فرهنگی معاصر، چاپ سوم، .1381

12. حرّاني، ابومحمد حسن، تحف العقول، ترجمة صادق حسن زاده، انتشارات آل علي،‌ قم.

13. خوارزمی، اخطب، المناقب، نجف، چاپ حیدریه، 1385ق.

14. رضائيان، علي، مباني سازمان و مديريت، نشر سازمان سمت، يازدهم، 1387 .

15. ره توشه راهيان نور، جواد محدثي، قم: دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، ا376

16. سماوي، ابصار العين فى انصار الحسين، بصيرتى، قم.

17. سعادت، اسفندیار، مدیریت منابع انسانی، انتشارات سمت، 1370.

18. شيخ صدوق، معاني الاخبار، انتشارات جامعه مدرسين حوزه علميه قم، اول 1361 .

19. شیخ عباس قمی، نفس المهموم، انتشارات اسلامیه ، بي تا

20. شيخ عباس قمي،‌ منتهي الآمال، انتشارات كتابچي،‌ بي تا.

21. طبري، محمد بن جرير، تاريخ الامم و الملوك؛ بيروت، دارالكتب العلميه، چ2، 1408ه.ق.

22. طبري، محمد جرير، تاريخ طبري، (310) چاپ ليدن

23. عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، انتشارات امیرکبیر، چاپ ششم، 1364.

24. علاقه بند، علي،  مدیریت عمومی، تهران، بعثت، 1375

25. كتاب سليم بن قيس،ص 183ـ 186، طبع نجف.

26. محدثي، جواد، فرهنگ عاشورا، انتشارات معروف، سال 1374،‌

27. مقرم، عبدالرزاق، مقتل مقرّم،  مطبعه آداب نجف، .1392

28. مجلسي بحارالانوار موسسه الوفا و دار احيا التراث العربي بيروت چاپ سوم 1403 ه ق 1983 م

29. مفيد، الارشاد، ترجمه محمد باقر ساعدي خراساني، انتشارات اسلاميه.

30. محمود شريفي و ديگران، فرهنگ جامع سخنان امام حسين(عليه‌السلام)، «ترجمه موسوعة كلمات الامام الحسين(ع)»، قم، مشرقين.

31. محمد تقی لسان الملک سپهر، ناسخ التواريخ حالات حضرت سيد الشهداء جزء سوم ص 136 چاپ تهران سال 1336 شمسى

32. مطهري، مرتضي، حماسۀ حسيني، انتشارات صدرا

33. نجمي، محمدصادق ، سخنان حسين‏بن علي (ع) از مدينه تا كربلا، چ هشتم، قم، دفتر انتشارات اسلامي