وحدت امت اسلامي از منظر قرآن كريم

سيد عبد الحكيم مدقق

چکيده: قرآن کريم به مسأله وحدت اسلامي اهتمام خاص ورزيده است. اتحاد را نعمت خدا و اختلاف را نوعي از عذاب الهي مي داند. به گونه اي كه ايجاد و حفظ وحدت در جامعه اسلامي از مظاهر تقواي الهي مي باشد، در اين گفتار سعي شده است مهم ترين محورهاي وحدت اسلامي كه عبارتند از: خدا، پيامبر(ص)، قرآن و اهل بيت(ع) را، از نظر قرآن بر رسي نمايد، تکيه بر عناصر مشترک ديني، اصالت دادن به ارزش هاي اسلامي و ايجاد وحدت دروني را به عنوان راهکارهاي مناسب براي وحدت اسلامي ارائه کند. و راه حل براي چالش هاي وحدت اسلامي که مهم ترين آن ها عبارتند از: هتک حرمت به مقدسات يکديگر و تکفير مسلمانان مطرح نمايد.

واژگان كليدي: ‌وحدت، قرآن، اسلام.

وحدت اسلامي در دوران معاصر با توجه به شرايط حاکم بر جهان و دنياي اسلام، به گونه ي يک ضرورت اجتناب ناپذير در آمده و با سرنوشت مسلمانان در عرصه اجتماعي- سياسي گره خورده است. اين امر مي طلبد که روند حرکت به سوي آرمان وحدت اسلامي، با سرعت بيشتري انجام گيرد و گام هاي بلندتري در اين زمينه برداشته شود. ايده اي وحدت اسلامي از دير باز در بين مسلمانان به خصوص پيشگامان و رهبران ديني مطرح بوده است. اولين پيشگام وحدت اسلامي، اميرمومنان امام علي(ع) بود. آن حضرت نه تنها در گفتار بلکه در کردار نيز اهتمامش را به اين امر مهم ثابت نمود و براي حفظ وحدت امت اسلامي و پرهيز از اختلاف كوشيد.

معناي وحدت اسلامي اين است که مسلمانان از هر گروه و مذهبي بر اساس آيين اسلام گرد هم آيند. براي تحقق اين معنا لازم نيست که آن ها دست از اختلافات مذهبي خود برداشته، يک مذهب مشترک را برگزينند. زيرا اين كار نه لازم است و نه قابل اجرا طرح وحدت اسلامي به اين شکل، موجب مي شود که هرگز عملي نشود.

مسلمانان مي توانند با حفظ موارد اختلاف و با تکيه بر عناصر مشترک ديني، اتّحاد اسلامي را تشکيل دهند. راه رسيدن به اين هدف اين است که آنان دست کم در امور مربوط به امت اسلامي وسعت نظر داشته، فراتر از مرزهاي مذهبي، ملّي، زباني و ... بينديشند. و در عمل هم مصالح کلّي اسلام و مسلمين را بر مصالح جزئي مقدّم بدارند. و اين نوشتار بر آن است که اين موضوع را از منظر قرآن در ابعاد مختلف: اهميت وحدت، محور وحدت، راهكار هاي وحدت، و آسيب هاي وحدت بررسي نمايد.

اهميت وحدت و پرهيز از اختلاف

قرآن کريم به مسأله وحدت اسلامي اهتمام خاصي مي ورزد. از يک سو پيامدهاي مثبت اتّحاد را بازگو مي کند و از سوي ديگر نسبت به پيامدهاي شوم اختلاف هشدار مي دهد.

آيه «و اعتصموا بحبل الله جميعا و لا تفرقوا» (آل عمران/103) همه مسلمانان را دعوت به اتّحاد و دوري از اختلاف مي کند. و در سياق آياتي قرار دارد که در صدر آن، مومنان را به رعايت تقواي الهي فرا مي خواند. از اين جا مي توان اين نکته را برداشت نمود که ايجاد و حفظ وحدت در جامعه اسلامي از مظاهر تقواي اجتماعي- سياسي است، چنان که ايجاد تنش و درگيري برخلاف تقواي الهي مي باشد.

در ادامه همين آيه در دو مورد از اتّحاد و هماهنگي به عنوان نعمت الهي ياد کرده است. طبيعي است که در مقابل، اختلاف و درگيري نقمت و عذاب الهي مي باشد. قرآن کريم در آيه اي ديگر که انواع عذاب زميني و آسماني را بازگو مي کند مي فرمايد: «او يلبسکم شيعاً و يذيقُ بعضکم بأس بعض» (انعام/65) يا شما را به بصورت گروه هاي مختلف به هم در آميزد و به بعضي طعم کيفر بعضي ديگر را بچشاند.

اختلاف از بدترين انواع عذاب براي جامعه انساني است که پيامدهاي شوم دروني و بيروني را در پي دارد. پيامد دروني اش اين است که هر لحظه احتمال دارد آتش جنگ و درگيري در چنين جامعه اي شعله ور شود. همه هستي آن را به آتش کشد؛ چنان که قرآن کريم مي فرمايد: « و کُنتم علي شفا حفرة من النار فانقذکم منها» (آل عمران/103) شما در اثر اختلاف بر لبه گودالي از آتش بوديد پس خدا شما را از آن نجات بخشيد.

پيامد بيروني اختلاف اين است که جامعه در اثر آن قدرتش را از دست مي دهد و در برابر ديگران ضعيف و سرخورده مي شود، «ولا تنازعوا فتفشلو و تذهب ريحکم» (انفال/46) با هم منازعه و درگيري نکنيد آن گاه سست مي شويد و قدرت تان از دست مي رود. تعبير به «تذهب ريحکم» اشاره لطيفي است به اين که با نزاع و کشمکش هم قدرت جامعه از بين مي رود و هم حيثيت و آبرويش.

محورهاي وحدت اسلامي

وحدت هر جامعه و گروهي نياز به يک يا چند محور اساسي دارد تا در مدار آن، نيروهاي مختلف گرد هم آيند. قرآن کريم چند محور مهم را براي وحدت اسلامي تعيين نموده است:

1-2. خدا و پيامبر

اولين نقطه مشترک بين مسلمانان، ايمان به خدا و دومين نقطه، ايمان به پيامبر اسلام(ص) است. اين دو نقطه مشترک مي توانند آن ها را از گرداب اختلاف نجات داده، به ساحل وحدت و هماهنگي برسانند. قرآن کريم فرموده است: «فان تنازعتم في شيء فردّوه الي الله و الرسول» (نساء/59) اگر در چيزي منازعه کرديد به خدا و پيامبر رجوع کنيد. مراجعه به خدا يعني مراجعه به قرآن کتاب خدا و مراجعه به پيامبر در اين زمان يعني مراجعه به سنت آن حضرت. امام صادق(ع) فرموده اند: کل شيء مردود الي الکتاب والسنة،[1] هر چيزي برگردانده شده به سوي کتاب خدا و سنّت پيامبر(ص) است. امت اسلامي مي توانند با مراجعه به قرآن و سنت، راه روشني را براي حلّ اختلاف در مسائل اساسي پيدا کنند و به وحدت واقعي دست يابند.

البته معلوم است که اين راه دشوار و پر پيچ و خم است. و با توجه به شرايط موجود پيمودن اين راه براي رسيدن به وحدت اسلامي ممکن نيست. در عين حال نبايد مأيوس شد. باز هم طرح وحدت اسلامي به بن بست نمي رسد. چنان که خواهد آمد، قرآن راه ديگري هم براي اجراي اين طرح ارائه مي کند که با حفظ موارد اختلاف هم مي توانيم متّحد شويم.

3-4. قرآن و اهل بيت(ع)

مسلمانان از هر مذهب و ملّتي قرآن و اهل بيت (ع) را (اختلاف مراتب) قبول دارند و قرآن کريم نيز دستور مي دهد که به اين دو منبع مهم تمسک جويند «واعتصموا بحبل الله جميعاً و لا تفرّقوا» (آل عمران/103) همگي به ريسمان الهي چنگ بزنيد و پراکنده نشويد، ريسمان محکم خدا، مصاديق و نمودهاي متعددي دارد. يکي از مصاديق بارز آن قرآن کريم است. پيامبر اسلام(ص) فرموده اند: «حبل ممدود من السماء الي الارض»[2] قرآن ريسمان الهي است که از آسمان به سوي زمين کشيده شده است.

مصداق ديگر آن اهل بيت(ع) و امام علي (ع) است. روزي پيامبر اسلام (ص) با ياران خود نشسته بودند. مرد باديه نشيني وارد شد پرسيد: ريسمان الهي کيست تا به او چنگ بزنم آن حضرت دست مرد اعرابي را به نشانه علي(ع) گذاشت و فرمود: اين ريسمان خداست.[3] پس قرآن و اهل بيت(ع) از محورهاي مهمي است که بايد وحدت اسلامي در مدار آن ها دور بزند، حديث ثقلين که بين شيعه و سني در حدّ تواتر است نيز همين مطلب را ثابت مي کند.

راهکارهاي وحدت اسلامي

قرآن کريم براي تحقق و حفظ وحدت اسلامي، راهکارهاي زيادي ارائه مي کند که مهم ترين آن ها عبارتند از:

1- تکيه بر عناصر مشترک ديني

راه اصولي براي رسيدن يک جامعه به وحدت دروني اين است که بر مهم ترين عناصر مشترک تکيه کنند. از نظر قرآن هيچ عنصري مهم تر از عنصر ديني نيست از اين رو اين کتاب آسماني اولين راهکار وحدت را تکيه بر عناصر مشترک ديني مي داند. اين راهکار نه تنها در سطح امت اسلامي بلکه در سطح تمام اديان آسماني کاربرد دارد: «قل يا اهل الکتاب تعالوا الي کلمة سواء بيننا و بينکم ألّا نعبد الا الله و لا نشرک به شيئاً» (آل عمران/64) بگو اي اهل کتاب به سوي کلمه اي که مشترک بين ما و شما است بياييد و آن اين که جز خداي يگانه را نپرستيم و هيچ چيزي را شريک او قرار ندهيم.

گرچه اين آيه در مورد اهل کتاب است اما پيام آن اختصاص به اين مورد ندارد بلکه يک طرح کلي را در تعامل با ديگران ارائه مي کند. بر اساس اين طرح مسلمانان مي توانند در حوزه هاي مختلف تشکيل وحدت بدهند. در حوزه وسيع مي توانند با تمام اديان آسماني بر طبق باور مشترک به خدا و دين الهي در مقابل ديگران متّحد شوند. در دايره محدود تر جوامع مختلف اسلامي مي توانند بر اساس مشترکات فراوان ديني يا حفظ هويت مذهبي شان گرد هم آيند.

پيشگامان وحدت اسلامي نيز طبق همين طرح گام برمي داشتند. استاد شهيد مطهري(ره) در اين زمينه گفته اند: «مفهوم اتحاد اسلامي اين نيست که مسلمانان از اصول اعتقادي يا غيري اعتقادي خود صرف نظر کنند و به اصطلاح مشترکات همه را بگيرند و مختصات را کنا بگذارند زيرا نه اين کار منطقي است و نه قابل عمل... ما خود شيعه هستيم و افتخار پيروي از اهل بيت(ع) را داريم کوچک ترين چيزي حتي يک مستحب يا مکروه کوچکي را قابل مصالحه نمي دانيم نه توقع کسي را مي پذيريم و نه از ديگران انتظار داريم که به نام مصلحت و به خاطر اتّحاد اسلامي از يک اصل از اصول خود دست بردارند... آن چه به خصوص مرحوم آيت الله العظمي بروجردي (ره) به آن مي انديشيد اين بود که زمينه را براي پخش و انتشار معارف اهل بيت (ع) در ميان برادران اهل سنّت فراهم کنند و معتقد بود که اين کار جز با ايجاد حسن تفاهم امکان پذير نيست... به هر حال طرفداري از تز«اتحاد اسلامي» ايجاب نمي کند که در گفتن حقايق کوتاهي شود آن چه نبايد صورت بگيرد کارهايي است که احساسات، تعصّبات و کينه هاي مخالف را برانگيزد اما بحث علمي سر و کارش با عقل و منطق است نه عواطف و احساسات»[4]

بحث و گفتگوي علمي در زمينه مسائل مورد اختلاف نه تنها با طرح وحدت اسلامي در تضادّ نيست بلکه نقش مهمي در موفّقيت آن دارد، زيرا اتحادي، عميق و پايدار است که توأم با معرفت و شناخت باشد نه کورکورانه و از روي احساسات. آن چه لازم به نظر مي رسد اين است که اين گفتگوهاي علمي توأم با منطق و احترام متقابل باشد.

2- اصالت دادن به ارزش هاي اسلامي

از مباحث مهمي که درموضوع وحدت اسلامي مطرح است، مبحث خودي و غير خودي است از منظر قرآن، تنها معيار خودي، رابطه مکتبي و ديني است نه رابطه ي ملي، زباني، نژادي و حتي نه رابطه ي پدرـ فرزندي، به هر ميزاني که اين ارتباط معنوي مستحکم باشد به همان ميزان هم معيار خودي پر رنگ خواهد بود.

قرآن کريم در سوره اي توبه فرمان مبارزه جدّي و بي امان با مشرکين را صادر مي کند اما در عين حال مي فرمايد: «فان تابوا و اقاموا الصلوة و آتوا الزکوة فاخوانکم في الدين» (توبه/11) پس اگر از کفر و شرک بازگشتند، نماز بر پا داشتند و زکات پرداختند، برادران ديني شمايند. همان دشمنان ديروز به برکت اسلام برادران امروز مي شدند. اين کتاب آسماني از زبان حضرت ابراهيم مي گويد: «فمن تَبِعني فانه منّي»  (ابراهيم/36) پس هر که مرا پيروي کند همانا از من است.

طبق اين اصل کلي پيامبر اسلام (ص): ابوذر غفاري[5] و سلمان فارسي را جزء خاندان خود دانسته است. در نقطه مقابل، خداوند فرزند نوح را بيگانه شمرده و رابطه ي پدر فرزندي آنها را ناديده گرفته است: «يا نوح انه ليس من اهلک انه عمل غير صالح» (هود/46) اي نوح همانا فرزند او خاندان تو نيست، همانا او عمل غير صالح است.

بنابر اين قرآن کريم، معيار خودي را فقط رابطه ي ديني مسلمانان مي داند. وحدت اسلامي هم بايد بر اساس اين معيار تشکيل شود. وقتي که وحدت بر پايه اسلام بود. يکي از راهکارهاي مناسب آن اصالت دادن به ارزش هاي اسلامي است. جان مايه ي ارزش هاي اسلامي، تقواي الهي مي باشد: «يا ايها الناس انّا خلقناکم من ذکر وا نثي و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا...» (حجرات/13) اي مردم! همانا شما را از يک مزد و زن آفريديم و شما را شعبه شعبه و گروه گروه قرار داديم تا يکديگر را بشناسيد (و در روابط اجتماعي و رعايت حقوق همديگر دچار مشکل نشويد) اين که انسان از اين گروه باشد يا از آن گروه از اين ملت باشد يا از آن ملت نشانه ي برتري نيست. «انّ اکرمکم عندالله اتقيکم» (حجرات/13) همانا گرامي ترين شما نزد خدا با تقواترين شما است.

در جريان فتح مکه، بعضي ها ، به ارزش هاي کاذب دوران جاهليت، از قبيل قوم و قبيله، زبان، ملّيت، رنگ و نژاد دامن مي زدند. سپس اين آيه کريمه نازل شد. روي همه آنها خط بطلان کشيد و تقوا را به عنوان تنها معيار برتري انسان مطرح نمود.

پيامبر اسلام(ص) در سرزمين منِي در جمع زائران خانه خدا که در مراسم حج شرکت کرده بودند خطبه مهمي ايراد نمود و فرمود: «اي مردم! همانا پروردگار شما يکي و پدر شما هم يکي است آگاه باشيد که هيچ عربي بر عجم و هيچ عجمي بر عرب، هيچ سياهي بر گندم گون و هيچ گندم گوني بر سياه برتري ندارد «جز با تقواي الهي»[6]

3- ايجاد وحدت دروني

وحدت و هماهنگي وقتي پايدار که از درون سرچشمه بگيرد و همراهي فرايند همدلي باشد به ديگر سخن وحدت ظاهري و بيروني آنگاهي کارساز و ماندگار است که ناشي از وحدت باطني و دروني باشد وگرنه، اتحاد زودگذر و بي اثر خواهد بود.

قرآن کريم در نکوهش چنين اتحادي مي فرمايد: «تحسبهم جميعاًُ و قلوبهم شتّي ذلک بانّهم قوم لا يعقلون» (حجرات/13) تو آن ها را با هم مي پنداري در حالي که دل هاي شان پراکنده است اين به خاطر آن است که گروه نابخردند.

راه رسيدن به همدلي اين است که دل ها از آلودگي ها پاک باشد: «و نزعنا ما في صدورهم من غلّ اخوانا» (حجر47) ما «غلّ» را از سينه هاي شان بر مي كنيم در حالي كه با هم برادر اند، غٍلّ از ريشه غُلّ است. غُلّ زنجيري است که انسان را از بيرون مي بندد اما «غٍلّ» زنجيري که انسان را از درون مي بندد؛ از قبيل کينه، کدورت، حسد، خود برتربيني و ... . اگر اين زنجيرها از دست و پاي افراد و جوامع اسلامي بازگردد اخوت و برادري حاصل مي شود.

همدلي و اتحاد دروني، يک ارمغان الهي است. هر گاه زمينه اشت فراهم نشود، خداوند اين ارمغان را عطا مي کند: «والّف بين قلوبهم لو انفقت ما في الارض جميعاً ما الّفت بين قلوبهم...» (انفال/63) خداوند بين دل هايشان پيوند داد. اگر تو همه ي آن چه را در روي زمين است انفاق مي کردي، نمي توانستي بين دل هاي آن ها پيوند بدهي.

چالش هاي وحدت اسلامي

در مسير وحدت اسلامي، چالش هاي فراواني وجود دارد که مهم ترين آن ها عبارتند از:

1- هتک حرمت به مقدسات يکديگر

اگر کسي به مقدسات ديگران توهين کند، آن ها نيز به مقدسات او توهين خواهند کرد در نتيجه تنش و درگيري پيش خواهد آمد. براي جلوگيري از اختلاف لازم است که افراد و جوامع مختلف به مقدسات همديگر احترام متقابل داشته باشند.

قرآن کريم مي فرمايد: «ولا تسبّواالذين يدعون من دون الله فيسبّوا الله عُدواً بغير علم...» (انعام/108) به بت هايي که آن ها غير از خدا مي خوانند دشنام ندهيد و گرنه آن ها از روي دشمني و ناداني به خدا دشنام مي دهند. اين آيه سب و بي احترامي نسبت به خدايان ساختگي بت  پرستان را در حضور آنان تجويز نمي كند زيرا باعث مي شود که آن ها نيز به خدا و مقدسات واقعي، بي احترامي کنند يا منجر به جنگ و درگيري مي شود. و در دايره وسيع تر مطلق هتک حرمت به مقدسات ديگران را در صورت كه مفسده اي در پي داشته باشد ناروا مي شمارد.

در روايت نيز آمده است كه شخصي به امام صادق(ع) گفت: فردي در مسجد آشکارا به دشمنان شما ناسزا مي گويد آن حضرت فرمود: خدا او را لعنت کند که ما را در معرض دشنام ديگران قرار مي دهد سپس همين آيه را قرائت نمود. [7]

2- تکفير و نسبت شرک دادن به مسلمانان

وحدت اسلامي وقتي معنا دارد که مسلمانان يکديگر را قبول داشته باشند. اگر عده اي از روي جهالت و ناداني، عده ديگر را تکفير نمايند و بدون دليل به آن ها نسبت شرک بدهند در اين صورت اتحاد با چنين گروهي ممكن نيست، بنابر اين تکفير و نسبت شرک دادن به مسلمانان مهم ترين چالش موجود در مسير وحدت اسلامي است و بزرگ ترين مانع در راه تحقق اين هدف مي باشد.

راه حلّ اساسي براي رفع اين چالش اين است که همگي به قرآن و سنت مراجعه کنند تا معيار ايمان و مرز اسلام و شرک را بشناسند.

قرآن کريم در اين زمينه مي فرمايد: «ولاتقولوا لمن القي اليکم السّلام لست مومنا...» (نساء/194) به کسي که به سوي شما اظهار اسلام مي کند نگوييد که تو با ايمان نيستي. در ادامه اين آيه هدف آن ها را از نسبت کفر و شرک بيان مي کند: « تبتغون عرض الحيواه الدنيا» شما متاع زندگي دنيا را مي خواهيد. اين همان انگيزه اي است که عده اي براي رسيدن به اهداف شوم سياسي- اجتماعي و توجيه اعمال غير انساني خود مسلمانان راستين را متّهم به کفر و شرک مي نمايند.