|
آشنایی با شخصیت های کلامی
(شیخ محمود شلتوت )
نویسنده: عبد ا... جعفری
شيخ محمود شلتوت
عالم، فقيه، مفسر، مفتي الازهر و از داعيان بزرگ وحدت مسلمانان
به شمار مي رود، شلتوت بيش از آن كه به عنوان يك متفكر و متكلم
برجسته شناخته شود، به عنوان يك فقيه و مصلح در راستاي تقريب
بين مذاهب اسلامي شناخته مي شود او با ديدگاه هاي مترقي خود
در راستاي اصلاح فكر ديني و تقريب مذاهب اسلامي گامهاي بسيار
اساسي را برداشت و خدمات كه او در اين عرصه داشته است مهم و
اساسي است و در تاريخي ترين فتواي خود براي اولين بار به عنوان
يك عالم بلند پايه اهل سنّت و شيخ الازهر جواز پيروي از مذهب
شيعه را اعلام كرد .
شيخ محمود شلتوت در سال 1310 هجري قمري در بحيره مصر متولد شد
و از دانشگاه اسكندريه مصر فارغ التحصيل گرديد. پس از آن در
دانشگاه اسكندريه و بعد در دانشگاه الازهر مشغول تدريس شد و
پله هاي ترقي را در الازهر يكي پي از ديگري پيمود تا اين كه در
سال 1378 به عنوان مفتي عام الازهر قرار گرفت و تا پايان عمر
خود اين سمت را بر عهده داشت و در 27 رجب 1383 هجري قمري
درگذشت. و آثار گرانقدري از خود به جاي گذاشت كه مهم ترين آنها
عبارتند از:
1. تفسير القرآن الكريم ؛ 2. الي القرآن الكريم ؛ 3. الاسلام
عقيدة و شريعة؛ 4. المسئولية المدنية و الجنائية في الشريعة
الاسلامية؛ 5. مقارنة المذاهب في الفقه ؛ 6. رسالة القرآن و
المرأة ؛ 7. الاسلام و التكافل الاجتماعي؛ 8. فقه القرآن و
السنة ؛ 9. الفتاوي و...
شيخ شلتوت فقيه بصير و با ديد وسيع و حريت فكري بود و در راه
تقريب مذاهب اسلامي تلاش هاي بسيار موثري كرد و جمعي از نخبگان
علماي اهل سنّت و شيعه نيز در راستاي رسيدن به اين هدف با او
همراه بود نيز وي با شخصيت هاي چون محمد حسين كاشف الغطاء، سيد
عبدالحسين شرف الدين عاملي و آية الله سيد حسين بروجردي مكاتبه
و گفت و گو داشتند و مهم ترين خدمات او را مي توان امور زير
دانست:
1.ترويج انديشه تقريب بين مذاهب اسلامي براي از بين بردن نزاع
هاي مذهبي و فرقه اي و بنيان گذاري جماعت تقريب بين مذاهب و
تاسيس مقر براي آن در قاهره ، به نام دار التقريب و نشر مجله
رسالة الاسلام؛
2. طرح جمع آوري احاديث مشترك ميان اهل سنّت و شيعه و ارزيابي
اعتبار اسناد آن در راستاي تقريب مذاهب اسلامي؛
3 . گنجانيدن فقه شيعه در مضامين دروس فقه تطبيقي مذاهب اسلامي
براي دانشجويان دانشگاه الازهر؛
4. مهم تر از همه فتوا دادن بر جواز پيروي از مذهب شيعه كه تا
آن روز چنين فتوايي از يك عالم بلند مرتبه اهل سنّت و مفتي
الازهر سابقه نداشته است.[1]و
با اين فتوا شهامت بزرگي از خود نشان داد و مرزهاي مذهب را
درنورديد و پس از او نيز جز تعداد اندكي از عالمان اهل سنّت كس
ديگري با اين نظر نتوانست موافقت نشان دهد. به خاطر اهميت
تاريخي فتواي شيخ شلتوت در مورد جواز پيروي از مذهب شيعه ترجمه
نص فتواي ايشان را مي آوريم:
از معظم له سؤال شد: عده اي از مردم معتقدند كه هر فرد مسلمان
براي آن كه عبادات و معاملاتش صحيح انجام گيرد بايد تابع احكام
يكي از مذاهب معروف چهارگانه باشد و در ميان اين مذاهب نامي از
مذهب شيعه امامي و شيعه زيدي برده نشده است. آيا جناب عالي با
اين نظر كاملا موافقيد ؟ و پيروي از مذهب شيعه امامي
_اثنا
عشري را ممنوع مي دانيد؟
معظم له پاسخ فرمودند:
1) آئين اسلام هيچ يك از پيروان خود را ملزم به پيروي از مذهب
معيني نمي كند
،
بلكه هر مسلماني مي تواند از هر مكتبي كه به
طور صحيح نقل شده و احكام آن در كتب مخصوص بخود مدوّن
شده
ابتداءً
از آن پيروي نمايد. و كسي كه مقلد يكي از مذاهب اسلامي مي باشد
مي تواند
به مذهب ديگر (هر مذهبي باشد) رجوع نمايد و اشكال ندارد.
2) مذهب جعفري،
معروف به مذهب شيعه دوازده امامي مذهبي است كه شرعا پيروي از
آن مانند پيروي از ساير مذاهب اهل سنّت جايز مي باشد.
بنابراين سزاوار است مسلمانان اين حقيقت را دريابند و تعصب
بناحق نسبت به مذهب معين خويش را رها
كنند ؛
زيرا دين خدا و شريعت او نه تابع مذهبي است و نه در انحصارمذهب
معيني
؛
بلكه تمامي صاحبان مذاهب مجتهد بوده و اجتهاد شان مورد قبول
درگاه باري تعالي است. و كساني كه اهل اجتهاد و نظر نيستند مي
توانند از هر مذهبي كه مورد نظرشان است تقليد نموده و از احكام
فقه آن پيروي نمايند و در اين مورد فرقي ميان عبادات و معاملات
نيست
.
محمود شلتوت[2]
شيخ شلتوت بيش از آنكه به عنوان يك متكلم باشد يك فقيه است ولي
اين بدان معنا نيست كه وي داراي ديدگاههاي كلامي نيست به خصوص
فتواي او به جواز پيروي از مذهب شيعه جز به پشتوانه داشتن
ديدگاه خاص كلامي ميسور نبود و با مراجعه به آراي كلامي او مي
توان دريافت نظر او به ديدگاه هاي كلامي شيعي نزديك است ديدگاه
هاي كلامي مهم او كه وي را از تفكر رايج اهل سنّت ممتاز مي كند
عبارت است از :
1. روش معرفت عقايد؛ در اين كه از چه طريقي مي توان به معرفت
قابل اعتماد و اطمينان و صحيح در ساحه عقايد دست يافت ، ميان
مكاتب مختلف اختلاف است. شلتوت به عنوان يك متفكر عقلگرا معتقد
است: روش رسيدن به معرفت صحيح اعتقادي روش عقلي است كه در صورت
تمام بودن مقدمات آن و داشتن شرايط لازم برهان مي تواند مفيد
يقين بوده و ايمان را محقق سازد؛ اما دلايل نقلي چنانچه مفيد
يقين باشد نيز در ساحت عقايد معتبر است و دليل نقلي در صورتي
مفيد يقين است كه سند آن يقيني باشد يعني از راه تواتر به دست
آمده باشد نه از راه اخبار آحاد و از نظر دلالت نيز نص و صريح
در مطلوب باشد.
بر اين اساس اگر آيات قرآن كريم در موردي دلالت قطعي نداشته
باشد و يا اخبار متواتر دلالتش صريح در مطلوب نباشد و يا اخبار
آحاد باشد، نمي توان با آن يك امر اعتقادي را اثبات نمود، زيرا
در امور اعتقادي ايمان مطلوب است و ايمان اعتقاد جازم مطابق با
واقع از روي دليل است و در صورت قطعي نبودن دلالت و يا سند
،اعتقاد جزمي و قطعي ثابت نمي گردد. بلكه در اين موارد مجال
اجتهاد باز است و تعدد آراء پذيرفته مي باشد؛ اما اجماع اولاً
محقق نيست و بر فرض تحقق حجت نيست ثالثاً بر فرض حجيت در مسائل
فرعي در مسائل اعتقادي حجت نيست چون اجماع كنندگان اطلاع از
غيب ندارند تا اقوال آنان براي ديگران حجت باشد.[3]
2. پذيرش كثرت گرايي مذهبي؛ شلتوت معتقد است اصول اساسي دين
اسلام مانند ايمان به خدا و روز قيامت و رسالت پيامبران الهي و
نيز پذيرش اصول شريعت مانند وجوب نماز، روزه، حج و زكات اختلاف
پذير نيست و با تعدد اجتهاد و فهم تعدد نمي پذيرد زيرا در قرآن
نص صريح نسبت به آن ها آمده است؛ اما نسبت به مسائلي كه آيات
قرآن كريم نص صريح نسبت آنها ندارد مجال اجتهاد باز است و تعدد
فهم نسبت به آن راه دارد و اجتهاد هر فردي براي خودش حجت است و
به مثابه دين واجب الالتزام نسبت به ديگران نيست و نمي تواند
بر اساس اجتهاد خود ديگران را ملزم نمايد تا از او متابعت
نمايند.[4]شلتوت
بر اساس همين تفكر كلامي است كه در فتواي تاريخي خود مي گويد:
دين الهي نه تابع مذهب خاصي است و نه در انحصار مذهب خاص بلكه
ائمه تمامي مذاهب مجتهد و مأجور اند و مقلد نيز مي تواند از هر
يك از مذاهب تقليد نمايد و يا از مذهبي به مذهب ديگر عدول كند
.
3.
فرق بين كفر فقهي و كلامي؛ از مسائل مهم كلامي ديگر فرق گذاري
او بين كفر فقهي و كلامي است. براساس ديدگاه او هر كس
ايمان به وحدانيت و عبوديت خدا و صفات كمال او، رسالت انبياي
الهي، فرشتگان ،كتب آسماني و روز جزا داشته باشد محكوم به
اسلام است و اگر كسي اين عقايد اساسي و يا يكي از آن ها را
نپذيرد محكوم به احكام كفر است. اما لازمه اين كفر آن نيست كه
او بالضروره عندالله كافر بوده و مخلد در آتش باشد. چنين شخصي
در صورتي نزد خدا كافر (اين كفر كلامي است) و مستحق آتش دوزخ
است كه عقايد اسلامي اولاَ به صورت صحيح به او رسيده باشد و
ثانيا به صحت آن عقايد بين خود و خداي خود اذعان يافته باشد،
ولي از روي تكبّر و عناد و يا طمع در مال و رياست و يا از روي
خوف از ملامت ديگران از پذيرش آن امتناع كرده باشد.[5]
4. جبر و اختيار؛ شلتوت بر خلاف تفكر رايج در ميان اهل سنّت
قائل به اختيار انسان است به گونه اي كه شائبه جبر گرايي به
هيچ وجهي از آن استفاده نميشود و او مي گويد: انسان موجودي
مختار است كه با اختيار كارهاي خير را انجام ميدهد و برآن ثواب
داده مي شود و يا كارهاي شرّ را انجام مي دهد و عقاب ميشود و
به جهت اختيار انسان است كه خداوند او را مكلّف قرار داده و
پيامبرانش را فرستاده است و او را در انتخاب راه آزاد گذاشته و
نيروي شناختن خوبي و بدي را به او عطا كرده است .اگر انسان
مجبور باشد و او را با قوه قاهره به سوي خير و شرّ سوق دهد او
را به گونه اي مي آفريد كه خير و شرّ را نشناسد ؛ در اين صورت
ارسال پيامبران و وجود تكليف، ثواب و عقاب معني نداشت.
قضا و قدر الهي نيز منافات با اختيار انسان ندارد؛ زيرا قضا و
قدر چيزي جز قانون عليت و معلوليت حاكم بر جهان هستي نيست كه
سنّتي از سنت هاي الهي شمرده ميشود و از جمله اين سنن و قوانين
اختيار داشتن انسان است. علم پيشين الهي به احوال و كردار
انسان نيز منافات با اختيار او ندارد؛ زيرا درست است خداوند
عالم به سرنوشت انسان است و مي داند او راه هدايت يا ضلالت را
انتخاب مي كند اما اين علم الهي هرگز الزام و اجبار را براي
انسان نمي آورد ، بلكه صرف انكشاف واقع است.[6]
5. خلود در آتش؛ در مورد جاودانگي و هميشگي بودن و انقطاع
نداشتن نعمت هاي الهي در بهشت ترديدي نيست؛ اما در مورد انقطاع
و دوام آتش دوزخ اختلاف است. شلتوت معتقد است در قرآن نص صريحي
دال بر جاودانگي و دوام آتش دوزخ وجود ندارد. آنچه در قرآن
آمده واژه خلود است، خلود سازگار با آن است كه مادامي كه آتش
وجود دارد آنان در آتش اند اما آتش انقطاع مي يابد و يا دوام
دارد آيات قرآن دلالت بر آن ندارد. به تعبير ديگر خلود در آيات
قرآن بصورت قضيه دائمه مادام الذات است نه به صورت دوام ابدي.[7]
6. اصول اعتقادي؛ اصول و عناصر اساسي اعتقادات و آنچه ايمان به
آن لازم است از ديدگاه ايشان عبارتند از:
1. ايمان به وجود و وحدانيت و عبوديت اله و اعتقاد به يگانگي
او درخلق و تدبير و عدم مماثلت در ذات و صفات.
2. ايمان به پيامبران الهي.
3. ايمان به وجود فرشتگان و روح كه همگي از عالم مجرد اند نه
از عالم ماده.
4. ايمان به كتب آسماني.
5. ايمان به جهان آخرت.[8]
7. توسل به قبور؛ از مسائلي كه او با شيعه اختلاف دارد علي رغم
ارادتي كه نسبت به ائمه اهل بيت ـ عليهم السلام ـ دارد آن است
كه توسل به قبور را خطا مي داند و مي گويد: از خطاهاي شايع بين
مسلمانان آن است كه معتقد اند خداوند غير از انبياي الهي طايفه
اي از بندگانش را از ساير مردم امتياز بخشيده است و آنان حق
تصرف در جهان هستي را دارد و دعا به واسطه آنان به اجابت مي
رسد و ياري طلبيدن و كمك خواستن از آنان جايز است. و لازم است
ضريح قبور آنان از ديگران مشخص باشد و بر آن بايد قبه و بارگاه
قرار داد و براي آنان نذر كرد، در حالي كه دين الهي در تمام
رسالت خود اين را انكار مي كند.[9]
پی نوشتها
.[1]
نص عربي فتوي
چنين
است: نص الفتوي التي اصدرها
السيد صاحب الفضيلة الاستاذ الاكبر الشيخ محمود شلتوت شيخ
الجامع الازهر في شأن جواز التعبد بمذهب الامامية:
قيل لفضيلته : ان بعض الناس يري انه يجب علي المسلم لكي تقع
عباداته و معاملاته علي وجه صحيح ان يقلد احد المذاهب الاربعة
المعروفة و ليس من بينها مذهب الشيعة الامامية ولا الشيعة
الزيدية فهل توافقون فضيلتكم علي هذا الرأي علي اطلاقه فتمنعون
تقليد مذهب الشيعة الامامية الاثناعشرية مثلا.
فاجاب فضيلته :
1.ان الاسلام لا يوجب علي احد من اتباعه اتباع مذهب معين بل
نقول ان لكل مسلم الحق في ان يقلد بادئ ذي بدءٍ ايّ مذهب من
المذاهب المنقولة نقلاً صحيحا و المدونة احكامها في كتبها
الخاصة و لمن قلد مذهبا من هذه المذاهب ان ينتقل الي غيره اي
مذهب كان و لا حرج عليه في شئ من ذلك.
2.ان المذهب الجعفرية المعروفة بمذهب الشيعة الامامية
الاثناعشرية مذهب يجوز التعبد به شرعا كسائر مذاهب اهل السنة .
فينبغي للمسلمين ان يعرفوا ذلك وان يتخلصوا من العصبية بغير
الحق لمذاهب معينِة فما كان دين الله و ما كانت شريعته بتابعة
لمذهب او مقصورة علي مذهب فالكل مجتهدون مقبولون عند الله
تعالي . ويجوز لمن ليس اهلا للنظر و الاجتهاد تقليدهم و العمل
بما يقررونه في فقههم و لا فرق في ذلك بين العبادات و
المعاملات
محمود شلتوت
[2]
. منابع مورد استفاده:
سبحاني،
جعفر،
طبقات الفقهاء،
جلد 14، القسم الثاني
، صفحه 826-838، قم
،
موسسة امام صادق ـ عليه السلام ـ ، اول، 1424 قمري،
زركلي
،
خير الدين
،
الاعلام
،
جلد 7، صفحه 173. دارالعلم للملايين، هشتم، 1989 بيروت، بي
آزار شيرازي
،
عبدالكريم
،
شيخ محمود شلتوت طلايه دار تقريب، ص 128، مجمع جهاني تقريب
مذاهب اسلامي، اوّل، 1376، تهران.
[3]
. شلتوت، محمود، الاسلام عقيدة و شريعة،
صفحه 64-88، دارالقلم، قاهره.
[4]
. همان، 20.
[5]
. همان،31-32.
[6]
. همان، 61-62.
[7]
. همان، 55-56.
[8]
. شلتوت و جمعي از نويسندگان،
الاسلام الصراط المستقيم،
جلد 1، صفحه 126-147، دارالمكتبة الحياة، بيروت.
[9]
. الاسلام عقيدة و شريعة، صفحه 52.
|
