طرح بحث

يکي از مسايل مهمي که در مورد رسالت انبياي الاهي مطرح است، گسترة آن است. بررسي اين مطلب با استفاده از معارف متعارف به تنهايي ممکن است ره به جايي نبرد؛  به همين دليل مناسب است از درون آموزه­هاي خود انبيا اموري که با اين مسأله تناسب دارند کنار هم نهاده شوند و با نگاه دقيق ، آن­چه از دل آن قابل اثبات است بيان شود. بررسي گستره رسالت همه انبياي الاهي و حتي انبياي اولوالعزم مجالي وسيعي مي­طلبد که از حوصله اين نوشتار و توان نگارنده بيرون است؛ از اين­رو مي­خواهيم گستره زماني و مکاني رسالت رسول اعظم الاهي را به عنوان خاتم پيامبران مورد بررسي قرار دهيم، هرچند در ضمن به قلمرو رسالت گذشتگان نيز اشاره خواهيم کرد. سعي بر آن است که تمام آيات مرتبط با گستره رسالت رسول اعظم کنار هم نهاده و مفاد شان بيان شوند. در ميان نصوص قرآني برخي از خطابات حکايت از جهاني و جاودانگي رسالت ايشان دارد و برخي بر انحصار آن به زمان و مکان خاص دلالت مي­کند.  در صورت تام بودن دلالت نصوصي که رسالت را نا محدود معرفي مي­کند اين پرسش بايد جواب گفته شود که چگونه محدوديت هاي زبان اجازه مي­دهد اموري که با استفاده از زبان بيان مي­شوند و در آن عناصر زباني محدوديت آور تعبيه شده است لباس نا محدود بودن بر تن کنند؛ با چه سازوکاري مي­توان اثبات کرد که آموزه­هاي مورد تعليم ايشان در آفاق و اوقات ديگر جز ديار و زمان خود ايشان امتداد يابد؟ بنابراين هدف اين نوشتار، اولا تبيين گستره رسالت رسول اعظم الاهي است و ثانيا در صورت نا محدود بودن قلمرو رسالت تبيين شيوه يا شيوه هايي است که بر اساس آن اين امتداد توجيه مي­پذيرد.

مراد از گستره رسالت

 تذکر اين نکته مفيد است که  وقتي از گستره رسالت رسول اعظم سخن به ميان مي­آيد مراد گستره زماني- مکاني آن است، نه قلمرو رسالت به معناي قلمرو شريعت. اين­که دايره دين وسيع است و آموزه­هاي آن چه مقدار از امور را پوشش مي­دهد بحث ديگري است و ربطي به موضوع ما ندارد. در تمام نگرش­هاي بالفعلي که از سوي متفکران مسلمان نسبت به مسأله دوم وجود دارد، بحث مسأله نخست جاري است. چه اين­که دايره دين را به حدي فراگير بدانيم که  تمام امور و علوم متعارف و حتي علوم پايه را پوشش ­دهد؛ يا اين­که هر آنچه در راستاي هدايت انسان مورد نياز است اعم از زندگي فردي و جمعي در دايره دين و آموزه­هاي ديني داخل باشد؛ يا اين­که قلمرو دين صرفا تنظيم رابطه انسان با خدا و انسان با خود باشد و باقي مسايل بيرون از قلمرو دين باشد، در هر سه صورت اين مساله قابل طرح است که آيا آموزه­هاي دين - به طور خاص اسلام- فرازماني و فرامکاني اند يا نه؟

در اين مورد تفاوتي نمي­کند که قلمرو دين را چگونه در نظر بگيريم. اگر جهاني و جاودانه اند، با توجه به محدوديت زبان به عنوان تجلي­گاه آموزه­هاي ديني چگونه امتداد آن بر تمام اعصار و امصار قابل توجيه است؟ از اين رو شايسته است اين مسأله مورد توجه قرار گيرد که با چه سازوکاري مي­توان به بسط و تعميم آن همت گماشت.

دسته بندي خطابات قرآني در باب گستره رسالت رسول اعظم صلي الله عليه و آله

وقتي آيات قرآني را در مورد مسأله نخست نوشتار؛ يعني گسترة رسالت رسول اعظم الاهي مورد ملاحظه قرار مي­دهيم، در آغاز چنين مي­نمايد که در اين مورد ناسازگاي وجود داشته باشد؛ زيرا از يک سو ايشان را مبعوث به سرزمين و قوم خاص معرفي مي­کند و از سوي ديگر مبعوث به سوي تمام جهانيان. نخست هر دو دسته آيات را به صورت جداگانه بيان و پس از آن تلاش مي­کنيم  نشان دهيم که اين آيات چگونه باهم جمع مي­شوند، آيا جمع پذير هستند يا نه و اگر جمع پذير نيستند کدام يک بر ديگري حاکم است؟

1. آيات دال بر محدود بودن گستره رسالت رسول اعظم: در برخي از خطابات قرآني تعابيري وجود دارد که صراحت در محدوديت رسالت رسول اعظم الاهي به قوم يا سرزمين خاصي دارد؛ از باب نمونه گاه در خطابي تعبير انذار ام القري و اطراف آن مطرح شده است که ناظر به جغرافياي خاص است: « کذلک اوحينا اليک القرآن عربياً لتنذر ام القري و من حولها... ».[1] شبيه اين تعبير در آيه 94 انعام نيز آمده است.

در کنار اين خطابات و به عنوان مؤيد آن ـ که محدوده جغرافيايي را بيان مي­کندـ در برخي آيات تعابيري وجود  دارد که مفيدِ انحصار قلمرو رسالت به نزديکان ايشان است: « و انذر عشيرتک الاقربين».[2] برخي ديگر از خطابات، مفيد انحصار رسالت به  قوم خاص اند، قومي که پيش از اين منذري براي شان فرستاده نشده است: « لتنذر قوما ما انذر آبائهم»[3]؛ «... لتنذر قوماً ما آتيهم من نذير من قبلک»[4]؛ اگر اقوام ديگر نيز مخاطب خطاب باشند اين تعبير در مورد آنان معنا ندارد؛ زيرا در ميان اقوام ديگر پيش از اين منذر و بلکه منذراني برانگيخته شده­اند.

از اين­رو اين آيات برخي به تصريح و برخي به تلويح مي­رسانند که گستره رسالت ايشان محدود است. برخلاف دسته گذشته، دسته­اي ديگري عام بودن رسالت رسول اعظم را بيان مي­کنند که در ذيل مورد اشاره قرار مي­گيرند.

2. جهاني و جاودانه بودن رسالت رسول اعظم: خطابات متعددي وجود دارد که رسالت ايشان را جهاني معرفي مي­کند و منحصر در قوم و قرية خاص نمي­داند: « أيها الناس قد جاءكم الرسول بالحق من ربكم فآمنوا خيراً لكم، وإن تكفروا فإن لله ما في السماوات والارض وكان الله عليماً حكيماً»[5]  گاه استبعاد و تعجب مردم را از اين که پيامبري از جنس خود بشر براي انذار شان بر انگيخته شود بي­مورد معرفي مي­کند و در نتيجه رسالت ايشان را براي همه انسان­ها اعلام مي­دارد:« أكان للناس عجباً أن أوحينا إلى رجل منهم أن أنذر الناس»،[6]

در برخي خطابات محتواي خطاب او را ذکر براي عالميان معرفي مي­کند:«.. قل لا أسألكم عليه أجراً إن هو إلا ذكرى للعالمين»؛[7] شبيه همين مضمون در آية 104 يوسف نيز وارد شده است: «...وما تسألهم عليه من أجر إن هو إلا ذكر للعالمين.»؛[8] گاه خود پيامبر اعظم را نذير عالميان ناميده است: «تبارک الذي نزل الفرقان علي عبده ليکون للعالمين نذيراً»؛[9] گاه از ايشان به عنوان رحمت براي عالميان  نيز ياد شده است:« وما أرسلناك إلا رحمة للعالمين...».[10]

در برخي خطابات از زبان پيامبر چنين تعبير مي­کند که مخاطب اين خطاب حاضران و هرکه به او اين خطاب برسد، مي­باشند: «...وأوحي إليَّ هذا القرآن لانذركم به ومن بلغ ...».[11] در برخي خطابات  او را با صراحتِ تمام، مبعوث شده به سوي کل مردم مي­داند:  قل يا أيها الناس إنى رسول الله اليكم جميعاً[12]. ...إنا انزلنا عليك الكتاب للناس بالحق...[13]. وقتي اين آيات را ملاحظه مي­کنيم به اين نتيجه دست مي­يابيم که گستره رسالت ايشان انحصار به قوم و منطقة خاصي ندارد.

 از کنار هم نهادن اين دسته خطابات با خطاباتي که قلمرو رسالت ايشان را منطقه و قوم خاص معرفي مي­کند نوعي ناسازگاري به نظر مي­رسد. چگونه هم رسالت ايشان جهاني است و هم مامور به انذار قوم و قبيله و منطقه­ خاص مي­باشند؛ چگونه مي­توان اين تهافت را رفع کرد؟

  3. جمع دو دسته خطابات: نکته­اي که بايد در آغاز مورد اشاره قرار گيرد اين است که  هيچ مفسري با استناد به خطابات مفيد انحصار، ادعاي محدود بودن گستره رسالت ايشان را نکرده است؛ اما در اين باره که چگونه مي­شود ميان دو دسته خطابات جمع کرد، ديدگاه­هاي مشابهي ابراز داشته اند.

برخي از مفسران معاصر براين اعتقادند که تامل در سياق آيات دستة نخست، اين نکته را مي­آموزد که آن­ها نشان­گر انحصار نيستند؛ بلکه برخي در پي پاسخ به اين پرسش اند که چرا پيامبر اعظم در ميان اعراب مبعوث گرديد؛ در جواب بيان مي­کند که راز آن را بايد در محروميت پيشين اعراب از وجود پيامبران الاهي در ميان شان جست. لذا بدين صورت تفسير مي­شود که چون پيش از تو در ميان اين قوم منذري نيامده بود، در ميان ايشان برانگيخته شديد. برخي ديگر در پي تبيين مراحل مختلف دعوت از مردم اند. بدين صورت که نخست به دعوت نزديکان دست يازيده و سپس به ام القري و اطراف آن پرداخته و سر انجام دعوت را به صورت جهاني اعلام کرده است[14].

برخي ديگر از مفسران و نويسندگان نيز در تحليل مشابه دو دسته خطاب را صرفا ناظر به مراحل دعوت مي­دانند. خداوند پس از آن­که حضرت محمد را مبعوث به رسالت کرد، نخست دستور داد نزديکان خويش را دعوت کند. پيامبر اين دعوت را اجابت کرد؛ سپس مامور به توسعه دعوت به کل قوم خود شد، پس از ابلاغ پيام به قوم خود خطاب به آنان چنين بيان  کرد که محتواي پيام من انذار شما و کساني است که پيامم به ايشان مي­رسد آن­گاه خداوند دستور داد که پيامش را به تمام ملت­ها و مناطق گسترش دهد. آغاز کردن از مکان خاص به دليل رعايت مصالح و مقتضاي حکمت الاهي بوده است، نه اين­که به معناي انحصار رسالت در گستره خاص باشد.[15]  

به نظر مي­رسد هر دو تبيين براي جمع دو دسته آياتِ به ظاهر ناهمساز، تمام است، لذا اين نتيجه حاصل مي­شود که افزون بر نا محدود بودن گستره مکاني، اختصاص داشتن به زمان خاص نيز براي دعوت رسول مکرم الاهي متصور نيست. تعبير  «واوحى إلىّ هذا القرآن لانذركم به ومن بلغ» هم بر غايبان به لحاظ مکاني دلالت مي­کند و هم بر غايبان به لحاظ زماني.  مخصوصا وقتي اين مطالب در کنار خاتم پيامبران بودن رسول الله قرار داده شود به نيکي منحصر به زمان خاص نبودن اين دعوت روشن مي­گردد.

بنابراين با توجه به محتواي خطابات قرآني مي­توان ادعا کرد که گستره رسالت رسول اعظم الاهي جغرافيا و قوم و زمان خاصي نمي­شناسد؛ اما مسأله مهم اين است که خطابات قرآني در قالب زبان متداول بيان شده است و اين زبان قواعد و قراردادهاي خاصي دارد که خداوند سبحان ناگذير بر اساس اين قواعد آموزه­ها را بيان مي­کند. يکي از اين قواعد اين است که در خطابات قرآني نوعا از تعابير ندا همانند يا ايها الناس، يا ايها الذي آمنوا و امثال آن استفاده شده است. روشن است که اين­گونه خطابات مخصوص مشافهان است، به چه دليل آن را تعميم و به زمان ها و مکان هاي ديگر نيز سرايت مي­دهيم؟ لذا بايد اين مسأله پاسخ معقول بيابد.

جهاني و جاودانه بودن خطابات قرآني

 ادعا اين است، بر فرض که  ادعاي انحصار به جغرافياي خاص و قوم ويژه، به لحاظ ثبوتي منعي نداشته باشد، به لحاظ اثباتي چگونه مي­توان آن را توجيه و تبيين کرد؟ محتواي خطابات قرآني هرچه باشد، در قالب الفاظ ريخته شده و الفاظ و زبان از محدوديت­هاي خاص خود برخوردار است. چگونه مي­توان از اين محدوديت­هاي آن عبور کرد و نامحدود بودن قلمرو رسالت ايشان را تبيين و توجيه کرد؟ زيرا وقتي در مورد خطابات قرآني تامل مي­کنيم اين نتيجه حاصل مي­شود که حجم وسيعي از خطاباتي که جنبة الزام در آن هست به گونه­اي بيان شده است که در آن ادات ندا وجود دارد که در خطابات دسته دوم نمونه­هايي ذکر شد. قانون کلي در مورد حروف ندا اين است که قدر متيقن از آن­ها مشافهان به خطاب است، اگر بخواهيم مفاد آن را براي غير مشافهان نيز جاري کنيم نياز به دليل است؛ از اين رو براي حل اين مسأله ناگزير بايد روشن شود که چه سازوکاري براي تعميم خطاباتي که ظاهرا مخصوص مشافهان است، به زمان­ها و مکان­هاي ديگر وجود دارد تا براساس آن نا محدود بودن گستره رسالت استنتاج گردد.

 در بخش معارف دين که گزاره­هاي ناظر به واقع را  بيان مي­کند زمانمندي و مکانمندي مطرح نيست، در نگاه قرآن به هستي، احوال پس از مرگ، آفرينش انسان و جهان و امثال آن اين مسأله مطرح نيست؛ زيرا عنصر زمان و مکان يا مخاطب خاصي در آن حضور ندارد، اين­که جهان آفريننده­اي دارد و اين آفريننده حکيم، عالم، عادل، قادر و ... است ربطي به زمان و مکان خاص ندارد؛ چنان­که محققان تصريح کرده اند،

شريعت انبياي سلف که محصور بودن رسالت شان به سرزمين و قوم خاصي اثبات شده است، در عين حال بخش باورهاي آن انحصار به قوم و زمان و مکان خاصي ندارد[16]؛  اما وقتي پاي اموري مربوط به زندگي فردي و اجتماعي به ميان مي­آيد و به ويژه با نداي يا ايها الذين آمنوا و مانند آن حکمي بيان مي­شود طبعا سخن از مخاطب خاصي است؛ از طرف ديگر به دليل اين­که مخاطبان افرادي است که در جهان مادي زندگي مي­کنند و از لوازم زندگي در اين جهان محصور بودن با عناصر زماني و مکاني است، در نتيجه خود آموزه­ها که ناظر به افراد خاصي است نيز محصور به زمان و مکان خاص مي­نمايند.

 اين مسأله يکي از دغدغه­هاي مهم عالمان علم اصول فقه بوده است؛ لذا ايشان در تبيين و توجيه آن راه­هاي مختلفي را طي کرده اند. برخي از اصول دانان از تقسيم بندي­هايي که در علم منطق براي قضايا انجام شده، مدد گرفته و مسأله را بدين صورت حل کرده اند که قالب قضايايي که احکام و آموزه­هاي ديني طبق آن بيان شده است قالب قضيه حقيقيه است. با اين توضيح که در علم منطق به لحاظ نحوه­ و ظرف وجود موضوع  آن را به سه قسم ذهني، خارجي و حقيقي تقسيم کرده اند. در قضاياي ذهني وجود ذهنيِ موضوع مفروض است و در قضاياي خارجي وجود عينيِ آن؛ اما در قضاياي حقيقي کاري به تحقق موضوع در خارج يا در ذهن نداريم؛ بلکه حکم روي حقيقت موضوع مي­رود خواه فعلاً تحقق يافته باشد يا نه.[17] از اين رو بسياري از اصوليان- به ويژه در سنت شيعي- بر اين اعتقادند که قالب گزاره­هاي ديني، قالب قضاياي حقيقيه است،[18] کاري به حضور يا عدم حضور افراد  مورد خطاب ندارد، اين دخيل نبودن به معناي عدم دخالت حضور زماني و مکاني، هردو است.

 آخوند محمد کاظم هروي(خراساني) راه­هاي ديگري را پيش­ مي­نهد که در يکي از آن­ها به نظر ايشان بايد در مدلول ادات ندا تصرف کنيم، بدين معنا که ادات نه براي نداي حقيقي، که براي نداي انشايي وضع شده است و نداي انشايي اشکال ندارد که بر غايبان و معدومان نيز تعميم يابد، وقتي ندا انحصار به مشافهان دارد که نداي حقيقي مراد باشد و در نداي انشايي انحصار قابل اثبات نيست.[19] امام خميني تعميم خطابات را از راه مجعول بودن احکام بر روش قانون­گذاري اثبات مي­کند. به نظر ايشان خطابات وارده  به دليل آن­که به صورت قوانين بيان شده اند  براي همه، اعم از حاضر و غايب به لحاظ زماني و مکاني حجيت دارد، مگر براي کساني که شرايط خاصي دارند مانند افراد عاجز، يا موارد خارج از محل ابتلا؛ بنابراين وقتي امري به شکل قانون بيان شود تفاوتي نمي­کند که مخاطبان در مجلس خطاب حاضر باشند يا نباشند. متعارف نيز نيست که در فرض وضع قانون تمام کساني که قرار است قانون فوق بر آن­ها تطبيق شود حضور داشته باشند.[20]

محققان اصولي ديگر براي تعميم از طرق ديگر وارد شده اند،[21] و هرکدام نيز به گونة خاصي، عام بودن گستره­ي آن را اثبات کرده­اند. بدين ترتيب با هر تفسيري که در نظر بگيريم، اشکالي براي منحصر نبودن قلمرو رسالت نبي اکرم و شمول خطابات در گسترة نا محدود  مکاني و زماني وجود ندارد؛ بنابراين در صورتي که قالب خطاباتي را که احکام شرعي طبق آن بيان شده است در نظر بگيريم، بدين نتيجه رهنمون مي­شويم که وجود مخاطب فعلي، براي اين خطابات شرط نيست، تا خطابات قرآني در دايره تنگ  زمان و مکان محصور شوند و شبهه­ انحصار خطابات به مشافهان مانع از تعميم به زمان­ها و مکان­هاي ديگر شود.

آموزه­هاي ديني در بخش شريعت و بايدها و نبايدها، تجلي اراده تشريعي الاهي است که براي تمام کساني که مورد خطاب تعاليم وحي اند الزام آور است. به هر کسي که مفاد تعاليم وحياني برسد مورد خطاب خواهد بود. تفاوتي نمي­کند که عرب قريشي حجازي قرن نخست هجري باشد يا فلان قوم و فلان نژاد در ساير اقليم­ها. اوامر و نواهي الاهي همان اندازه که براي سلمان فارسي و ابوذر غفاري معاصر رسول رحمت، حجيت آور بود براي انسان­هاي قرن چهاردهم نيز حجيت دارد. آن­چه در اين ميان مهم است رسيدن يا نرسيدن پيام به افراد است، در صورت نرسيدن پيام، تکليفي متوجه او نيست؛ ولي در صورت رسيدن پيام، زمان و مکان مانع از حجيت خطاب نخواهد بود.

بنابراين نتيجه نهايي نوشتار کنوني اين است که اولا خطابات قرآني دلالت بر جهاني و جاودانگي رسالت رسول اعظم الاهي دارد و ثانيا زمان و مکان و محدوديت­هاي زباني از حجيت داشتن خطابات قرآني براي تمام کساني که پيام به آن­ها رسيده است مانع نمي­شود. بررسي تفصيلي مسايل فوق فرصتي فراتر از مجال حاضر مي­طلبد که تدارک آن در اين مختصر نمي­گنجد.