علامه سيد جعفر مرتضي عاملي در 25 صفر سال 1364ق در جبل عامل لبنان به دنيا آمد. تحصيلات ابتدايي خويش را نزد پدر خود گزراند. در سال 1382ق براي ادامه تحصيل در سطوح بالاتر راهي نجف اشرف شد. اقامت وي در نجف تا سال 1388ق به طول ‌انجاميد و در همين سال (که مصادف با 1347 شمسي است) نجف اشرف را به قصد کم ترک کرد. علامه عاملي از نخستين طلاب لبناني است که براي تحصيل علم وارد حوزه علميه قم شده است. وي به مدت 25 سال در قم باقي مي‌ماند. وي در اين مدت علاوه بر تحصيل، تدريس و تحقيق؛ ساماندهي و سرپرستي طلاب لبناني مقيم قم را که به تدريج بر تعدادشان افزوده مي‌شده، نيز بر عهده داشت. ايشان سرانجام در سال 1413ق به لبنان بازگشت.

علامه عاملي، يکي از علماي پر تاليف معاصر است. از وي آثار متعددي، عمدتا در زمينه تاريخ اسلام به چاپ رسيده است. گزيده‌اي از اين آثار عبارتند از: ابوذر مسلمان يا سوسياليست؛ اکذوبتان حول الشريف الرضي؛ اعرف الکتب المحرفة؛ حديث الافک؛ الحياة السياسية للامام الجواد (ع)؛ الحياة السياسية للامام الحسن (ع)؛ الحياة السياسيه للامام الرضا (ع)؛ مأساة الزهرا (س)؛ دراسات و بحوث في التاريخ و الاسلام؛ زواج المتعة؛ سنابل المجد، السوق في ظل الدولة الاسلامية؛ کربلا فوق الشبهات و ....

معرفي اجمالي کتاب الصحيح من سيرة النبي الاعظم(صلي اللة عليه و آله)

مؤلف در اين کتاب کوشيده است تا با تکيه بر سينجش سند روايات و مهم‌تر از آن، بررسي نصوص و توجه به تناقضات موجود در نقل‌هاي تاريخي مربوط به يک حادثه، به نقد آنچه در منابع آمده است بپردازد. بحث از تناقض‌هاي موجود در نقل يک خبر، نکته‌اي است که تا کنون به آن کمتر توجه شده است. در اين کتاب، دست‌هاي پنهاني که با انگيزه‌هاي قبيله‌اي، مذهبي و قومي به تحريف سيره پرداخته‌اند، نشان داده مي‌شود.

از آن‌جا که نگرش حاکم بر اين کتاب، تا حدودي استخوان‌بندي سيره‌اي را که تاکنون معمول بوده دگرگون ساخته است، ممکن است کساني به دليل ترسي که از شهرت اين روايات و عدم جرأت تکذيب آن نقل‌ها دارند، از انکارهاي مداوم ايشان تعجب کنند؛ اما به تدريج با آشنايي با نمونه‌هاي متعدد اين اشکالات، خواهند دانست که شهرت برخي نقل‌ها، شهرتي کاذب است؛ به ويژه آن‌که در اين نقل‌ها، ديدگاه‌هاي اهلبيت (عليهم السلام) وحتي راويان غير مدني لحاظ نشده است.

جلد نخست کتاب، به بحث‌هاي مقدماتي که براي فهم تاريخ اسلام ضروري است اختصاص دارد. نگاهي به تلاش‌هاي ضد اسلامي امويان و برخي حاکمان عباسي بر ضد سنت پيامبر، در ابتدا آمده است و پس از آن، برخي از سياست‌هاي فرهنگي که از اساس، سبب برخي از تحريف‌هاي تاريخ شده مورد توجه قرار گرفته است. بحث از منع تدوين حديث، مطرح کردن برخي از شخصيت‌هاي نامطلوب به عنوان منبع علم و فتوا در عصر نخست اسلامي و اجازه دادن به يهوديان و متأثران از فرهنگ يهود براي نشر افکارشان در جامعه اسلامي؛ در ادامه مورد بحث قرار گرفته است. بحث از ديدگاه اهل سنت دربارة صحابه، که مانع مهمي در ثبت دقيق اخبار سيره بوده و اعتبار دادن به راويان ناصبي و رد روايات راويان شيعي و متشيع، ازمسائل ديگري است که به نوعي به ثبت دقيق تاريخ اسلام لطمه زده است. سرانجام بحث ضوابط دقيق تاريخ‌نويسي آمده است. گرايش ضد فرهنگ يهودي مؤلف، در اين مجلد و مجلدات بعدي کاملا آشکار است. شايد حساس‌ترين بخش بحث‌هاي مؤلف، بحث‌هايي باشد که در نقد اخباري که به نوعي فضيلت براي شخصيت‌هاي محبوب اهل سنت است، بيان شده است.

مجلد دوم کتاب از نخستين بحث‌هاي تاريخ اسلام آغاز مي‌شود. بحث از جزيره العرب، تاريخ کعبه و موقعيت قريش در نخستين فصل آمده است. از بحث‌هاي مهم اين قسمت، اين نکته است که ذبيح، اسماعيل (عليه السلام) است و نه اسحاق (عليه السلام). پس از آن، از دوران کودکي پيامبر صحبت شده و داستان «شق صدر» به شدت مورد انکار قرار گرفته است. نقل‌هاي نادرست و مجعولي که در مورد نخستين سفر پيامبر به شام در مآخذ آمده و با بديهيات عقلي و تاريخي ناسازگار است، در ادامه مورد بررسي قرار گرفته است. در تمامي مجلدات، نگاه شيعه به پيامبر نگاهي مقدس و معصومانه است. اين نگاه در منابع اهل سنت کمتر مورد توجه بوده و تاثير بدي در اخبار سيره داشته است. مؤلف در پي آن است تا اخباري را که به نوعي به حيثيت رسول خدا لطمه مي‌زند، مورد نقد و ارزشيابي قرار دهد؛ افزون بر اين برخي مطالبي که شيعه بر آن‌ها تاکيد داشته؛ مانند ايمان اجداد پيامبر و نيز ابوطالب، در اين کتاب به طور مستند مورد بحث قرار گرفته است. بحثي درباره علل رشد اسلام، بعثت پيامبر و زمان آغاز وحي در ادامه آمده و جلد دوم با اسلام ابوذر، که در زمان حضور در خانه «ارقم»، در حدود سال چهارم بعثت بوده پايان يافته است.

مجلد سوم شامل بحث معراج، هجرت به حبشه، شعب ابي‌طالب، هجرت به طائف، بيعت با انصار و هجرت به مدينه است. در جاي جاي اين مجلد، تکية مؤلف بر نقد نقل‌هايي است که به نفع برخي از افراد و قبايل ساخته شده است؛ چيزي که سياست مذهبي حاکم بر قرن نخست اسلامي، به ويژه دوره اموي به آن توجه داشته است.

مجلد چهارم، از هجرت پيامبر به مدينه تا غزوات پيش از بدر را شامل مي‌شود. نگاه کلامي مؤلف (در بحث‌هايي مانند سهو النبي و مانند آن) و نيز گرايش به دفاع از برخي از أحکام اسلامي در اين کتاب روشن است. بحث از فلسفة جهاد در اسلام نيز به تفصيل آمده و نخستين اقدامات پيامبر در ابتداي تشکيل حکومت اسلامي بيان شده است. در بحث از آغاز حکم فقهي روزه، نگاهي تفصيلي به صوم عاشورا که اهل سنت آن را مستحب مي‌دانند، صورت گرفته است.

در جلد پنجم، وقايع تاريخ سيره، از بدر تا حوادث پيش از احد، مورد بررسي قرار گرفته است. در اين مجلد، با تفصيل تمام، به حوادث بدر پرداخته شده و با توجه به بررسي‌هاي سندي و تناقضات ميان نقل‌ها، به ارزيابي نقل‌هاي تاريخي اقدام شده است. در ميان کتاب‌هايي که در چند دهة اخير تأليف شده است، هيچ کتابي با اين تفصيل به اين مباحث نپرداخته است.

مجلد هفتم به طور عمده به حادثه «رجيع» و «بئر معونه» اختصاص دارد و ضمن آن، به برخي حوادث جزئي سال چهارم هجرت پرداخته شده است.

مجلد هشتم به غزوة بني‌نضير و حوادث پيش از خندق اختصاص دارد.

مجلد نهم به طور کامل به بررسي اخبار مربوط به غزوة خندق اختصاص يافته است. مجلد دهم فهارس کتاب است و مجلد يازدهم که به تازگي منتشر شده است، به طور مفصل به موضوع غزوة بني قريظه و غزوة «مريسيع» پرداخته است.[1]

به خاطر کثرت مشغله‌هايي که مؤلف پس از بازگشت به وطن دارد، کتاب هنوز به پايان نرسيده و مجلد دوازدهم که مؤلف در حال تحرير آن است، هنوز به چاپ نرسيده است.

آقاي حسين تاج آبادي، جلد اول اين کتاب را تحت عنوان «سيرة صحيح پيامبر بزرگ اسلام» ترجمه نموده و مرکز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي قم آن را به چاپ رسانده است.

يکي از مطالب مهم در کتاب الصحيح، ارزيابي روايات تاريخي با معيار معتقدات کلامي است. به اعتقاد مؤلف، هنگام تعارض بين عقايد کلامي و گزاره‌هاي تاريخي، باورهاي قطعي را که از حقايق ثابت حکايت دارند بايستي بر نقل ترجيح داد. وي در اين باره مي‌گويد:

قضاياي مسلم کلامي و آنچه باورهاي يقيني و مسلم ما را تشکيل مي‌دهند، به طور حتم نقشي اساسي در شناخت صحيح از ناصحيح دارند؛ چرا که ما نمي‌توانيم خبر معارض با اين باورها را بپذيريم، و اين به صورت ناخودآگاه وجود دارد؛ چه بپذيريم چه نپذيريم.[2]

بر همين اساس وي برخي نقل‌هاي تاريخي را که با باورهاي مسلم ديني معارضه دارند رد مي‌کند. يکي از اين معيارها که مؤلف در موارد بسياري براي ارزيابي نقل‌هاي تاريخي از آن سود جسته، معيار عصمت انبيا است. برخي از روايات در مورد زمان کودکي پيامبر با تمسک به اين معيار که : «انه کان معصوما عما يستقبح قبل البعثة و بعدها»[3] از سوي مؤلف رد مي‌شود. همچنين بعضي از مسائلي که در برخي روايات اهل سنت به پيامبر در زمان نبوت ايشان نسبت داده شده است؛ همچون: غنا خواندن اهل مدينه و گوش دادن پيامبر به آن،[4] لعن کساني که مستحق لعن نبوده‌اند[5] و تماشا کردن رقص سياهان توسط پيامبر و همسرش،[6] با تمسک به همين معيار مورد انکار قرار مي‌گيرد. ايشان از برخي احاديث صحيح تاريخي، صحت و مشروعيت برخي از معتقدات کلامي همچون تقيه (با استناد به داستان عمار)[7] و تبرک و زيارت قبور (با استناد به زيارت پيامبر از قبر شهداي احد از جمله حمزه)[8] را نتيجه مي‌گيرد.

پی نوشتها

[1] . داداش نژاد، منصور، بررسي آثار علامه سيد جعفر مرتضي عاملي، صص319-317 ؛ در: رويکرد الصحيح به سيره رسول خدا، نوشته جمعي از نويسندگان، زير نظر رسول جعفريان (قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1360).

[2] . آيينه پژوهش، سال اول، شماره پنجم، بهمن و اسفند سال 1369، ص 64.

[3] . عاملي، جعفر مرتضي، الصحيح من سيرة النبي الاعظم، ج 2، (بيروت: دارالهادي و دارالسيره، چهارم، 1995م، ص 170.

[4] . همان، ج 4، ص 118.

[5] . همان، ج 7، ص 231.

[6] . همان، ج 1، ص 18.

[7] . همان، ج 3، ص 102.

[8] . همان، ج 6، ص 282.